Sau khi qua đời, dữ liệu của bạn sẽ thuộc về ai?

Dữ liệu sống lâu hơn con người

Một người có thể không còn hiện diện trên đời, nhưng dấu vết số của họ vẫn tiếp tục tồn tại.

Đó có thể là hàng chục nghìn bức ảnh lưu trên điện thoại và dịch vụ đám mây, những cuộc trò chuyện trên ứng dụng nhắn tin, tài khoản mạng xã hội (MXH), email, ví tiền mã hóa, hồ sơ khám chữa bệnh hay dữ liệu được ghi lại từ đồng hồ thông minh. Càng sống trong môi trường số, "cuộc đời số" của mỗi người càng lớn hơn và giá trị hơn.

Thế nhưng, rất ít người từng nghĩ điều gì sẽ xảy ra với khối dữ liệu ấy sau khi mình qua đời.

Câu chuyện của GS. Richard Scolyer, nhà giải phẫu bệnh học người Australia qua đời hồi tháng 6/2026 sau 3 năm chống chọi với ung thư não là một ví dụ đặc biệt. Trong quá trình điều trị, ông chủ động tham gia thử nghiệm một liệu pháp điều trị mới và đồng ý để dữ liệu y khoa của mình tiếp tục phục vụ nghiên cứu khoa học sau khi mất.

Ông đã tự quyết định "di sản dữ liệu" của mình bằng cách cho phép dữ liệu ấy sẽ phục vụ mục đích gì và dành cho ai.

Nhưng phần lớn chúng ta không có cơ hội hoặc không nghĩ tới việc đưa ra lựa chọn như vậy. Khi một người qua đời, dữ liệu số của họ thường được quyết định bởi điều khoản sử dụng của các nền tảng công nghệ, thay vì bởi chính người đó, gia đình hay các quy định pháp luật.

Tại Việt Nam, vấn đề này đã bắt đầu bộc lộ rõ hơn.

Năm 2025, một ứng dụng MXH và nhắn tin phổ biến đã gây tranh cãi khi xóa lịch sử tin nhắn của các tài khoản không còn hoạt động.

Nhiều gia đình cho biết họ mất đi những cuộc trò chuyện cuối cùng với người thân đã qua đời. Cuối năm đó, nền tảng này tiếp tục bị xử phạt vì mở rộng thu thập dữ liệu cá nhân nhưng không trao cho người dùng quyền lựa chọn thực sự.

Theo ThS. Mai Tất Đạt, nghiên cứu sinh TS ngành Khoa học máy tính tại Trường Đại học (ĐH) RMIT Việt Nam, những sự việc như vậy cho thấy khuôn khổ pháp lý hiện nay chủ yếu tập trung vào quyền riêng tư của người đang sống.

"Một người đã chết không còn khả năng đồng ý, từ chối hay rút lại sự đồng ý đối với dữ liệu của mình. Khi đó, những bức ảnh, tin nhắn hay dấu vết cuộc đời họ trên không gian số thường được quyết định bởi điều khoản của nền tảng, chứ không phải bởi ý chí của chính họ", ông nhận định.

"Di sản số" ngày nay không còn chỉ là các tài khoản MXH, mà còn bao gồm email, dịch vụ lưu trữ đám mây, ví điện tử, tài sản tiền mã hóa, dữ liệu kinh doanh trực tuyến, hồ sơ y tế, dữ liệu từ đồng hồ thông minh và nhiều loại thông tin cá nhân khác.

Có dữ liệu mang giá trị kinh tế. Có dữ liệu lưu giữ ký ức của gia đình. Có dữ liệu liên quan đến quyền riêng tư của những người vẫn còn sống. Và cũng có dữ liệu đủ để AI tái tạo giọng nói, khuôn mặt hoặc phong cách viết của một người.

Di chúc số: Không chỉ là mật khẩu

Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Nghị định số 356/2025/NĐ-CP của Chính phủ ngày 31/12/2025, quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ đầu năm 2026, đã đặt ra các quy định chặt chẽ hơn đối với dữ liệu nhạy cảm như thông tin sức khỏe, sinh trắc học hay tài chính.

Tuy nhiên, các quy định này chủ yếu xoay quanh quyền của người đang sống và chưa trả lời nhiều câu hỏi phát sinh sau khi một cá nhân qua đời.

Liệu người thân có được quyền truy cập tài khoản của người đã mất? Các nền tảng có bắt buộc phải cung cấp dữ liệu? Hồ sơ bệnh án có thể được chia sẻ? Hay các tin nhắn riêng tư nên tiếp tục được giữ kín? Theo các nhà nghiên cứu, đây đều là những vấn đề còn bỏ ngỏ.

Theo ThS. Mai Tất Đạt, một trong những giải pháp cần được xem xét là xây dựng cơ chế “di chúc số” được pháp luật công nhận.

Khác với việc đơn thuần để lại danh sách mật khẩu, di chúc số là tập hợp các chỉ dẫn về cách dữ liệu sẽ được xử lý sau khi chủ sở hữu qua đời.

Một người có thể quyết định chuyển toàn bộ ảnh gia đình cho con cái, yêu cầu xóa các cuộc trò chuyện riêng tư, giao quyền quản lý ví tiền mã hóa cho người được chỉ định hoặc cấm sử dụng hình ảnh và giọng nói của mình để tạo các phiên bản AI.

Người được ủy quyền sẽ làm việc với các nền tảng công nghệ, ngân hàng hoặc cơ sở y tế để bảo đảm những chỉ dẫn này được thực hiện đúng đối tượng và đúng mục đích.

Theo các nhà nghiên cứu tại Trường ĐH RMIT Việt Nam, nhu cầu này đặc biệt rõ ở hai nhóm dữ liệu là tài sản số và dữ liệu sức khỏe.

Việt Nam hiện nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ sở hữu tài sản mã hóa cao trên thế giới. Tuy nhiên, với các ví tiền mã hóa tự lưu ký, nếu chỉ chủ sở hữu biết khóa riêng hoặc cụm từ khôi phục thì khi họ qua đời, tài sản gần như không thể tiếp cận, ngay cả khi người thừa kế có quyền hợp pháp.

Trong khi đó, dữ liệu sức khỏe lại đặt ra bài toán khác.

Theo ThS. BS. Nguyễn Thị Đăng Thư, nghiên cứu sinh TS ngành Tâm lý học tại Trường ĐH RMIT Việt Nam, quyền bảo mật thông tin sức khỏe không chấm dứt khi bệnh nhân qua đời. Đồng thời, ngày càng nhiều dữ liệu sức khỏe được tạo ra bên ngoài bệnh viện, từ điện thoại và các thiết bị đeo thông minh.

Những dữ liệu này có thể giúp người thân nhận biết nguy cơ di truyền, nhưng cũng chứa nhiều thông tin riêng tư mà người đã khuất có thể không muốn chia sẻ.

Theo ThS. BS. Nguyễn Thị Đăng Thư, sự đồng ý đối với việc sử dụng dữ liệu sức khỏe nên tiếp tục có hiệu lực sau khi chủ thể qua đời, thay vì mặc định chuyển quyền truy cập cho gia đình hoặc cho mục đích nghiên cứu.

Khi AI có thể "đưa người đã khuất trở lại"

Nếu trước đây câu chuyện chủ yếu xoay quanh quyền truy cập dữ liệu, thì AI đang đặt ra một câu hỏi mới: Ai có quyền tạo ra phiên bản số của một người đã mất?

Ngày nay, chỉ cần ảnh, giọng nói và các bài đăng trên MXH, AI đã có thể tạo ra chatbot, giọng nói nhân tạo hoặc video mô phỏng người thật với độ chân thực ngày càng cao.

ThS. Mai Tất Đạt nhận định, việc sử dụng công nghệ này trong phạm vi tưởng niệm gia đình đã đặt ra nhiều tranh luận. Nhưng những lo ngại còn lớn hơn khi dữ liệu bị khai thác cho mục đích thương mại hoặc chính trị.

Nhiều học giả quốc tế đã cảnh báo về những rủi ro đạo đức của ngành công nghiệp "đời sống số sau cái chết" (digital after life). Trong khi đó, điều khoản sử dụng của nhiều nền tảng hiện nay vẫn cho phép doanh nghiệp sử dụng, chỉnh sửa hoặc tạo ra các sản phẩm mới từ nội dung do người dùng chia sẻ.

Dù nhiều công ty tuyên bố sẽ xin phép trước khi sử dụng dữ liệu để huấn luyện AI, trên thực tế việc đồng ý thường được thiết lập mặc định hoặc ẩn trong các điều khoản dài và phức tạp.

Một số nơi đã bắt đầu xây dựng quy định cho vấn đề này. Bang New York (Hoa Kỳ) đã yêu cầu các nội dung do AI tạo ra phải được công bố rõ ràng và công nhận quyền hậu tử đối với hình ảnh số của cá nhân.

ThS. Mai Tất Đạt nhấn mạnh, nguyên tắc cơ bản nên là không được phép tái tạo một con người bằng AI nếu người đó chưa từng đồng ý rõ ràng khi còn sống.

Ở góc độ rộng hơn, ThS. Phạm Việt Thái, nghiên cứu sinh TS ngành Khoa học máy tính tại Trường ĐH RMIT Việt Nam cho rằng, Việt Nam không cần bắt đầu từ con số không. Nhiều quốc gia và các nền tảng công nghệ như Apple hay Google đã có những cơ chế cho phép người dùng chỉ định người được quyền quản lý tài khoản sau khi qua đời.

Theo ông, điều quan trọng nhất là xây dựng một khuôn khổ thống nhất để xác định đâu là dữ liệu cần được bảo vệ, đâu là tài sản cần được thừa kế, đâu là ký ức cần được lưu giữ và đâu là danh tính cần tiếp tục được tôn trọng.

Bởi trong kỷ nguyên số, những gì con người để lại không còn chỉ là nhà cửa, đất đai hay tài khoản ngân hàng. Ngày càng nhiều "di sản" của mỗi người tồn tại trên đám mây, xã hội sẽ cần những quy định đủ rõ để quyết định ai có quyền gìn giữ, ai được tiếp cận và ai không được phép sử dụng chúng sau khi chủ nhân đã qua đời./.