Quất cần thăng: Nghệ thuật ghép cây và sáng tạo mới từ một gốc ba loài

Từ gốc cần thăng cổ thụ đến cây quất độc đáo

Trong văn hóa đón Tết của người Việt, cây quất không chỉ là vật trang trí mà còn gửi gắm mong ước về một năm mới sung túc, may mắn và đủ đầy. Bởi vậy, mỗi dịp cuối năm, thị trường cây cảnh lại xuất hiện nhiều sản phẩm với kiểu dáng, kích thước và cách tạo hình khác nhau. Bên cạnh những chậu quất truyền thống, các tác phẩm bonsai kết hợp nhiều kỹ thuật tạo tác ngày càng thu hút sự quan tâm của người chơi cây.

Một trong những hướng sáng tạo đáng chú ý là mô hình quất cần thăng của ông Trương Ngọc Xuân, tại phường Đông Ngạc, thành phố Hà Nội. Thay vì sử dụng những gốc quất thông thường, ông lựa chọn gốc cần thăng cổ thụ làm phần thân chính, sau đó ghép cành quất để tạo nên những tác phẩm có dáng vẻ khác biệt.

Điểm đặc biệt của dòng cây này là sự kết hợp giữa bộ gốc cần thăng có hình dáng cổ kính, thân to, đường nét uốn lượn với tán quất xanh tốt, hoa trắng và những chùm quả vàng. Mỗi cây mang một dáng thế riêng, vừa có vẻ đẹp mạnh mẽ của cây cổ thụ, vừa giữ được nét tươi tắn, rực rỡ đặc trưng của quất cảnh ngày xuân.

Theo chia sẻ của ông Xuân, ý tưởng ghép quất trên gốc cần thăng được ông nghiên cứu trong nhiều năm và bắt đầu thực hiện thành công từ năm 2015. Đây là kết quả của quá trình tìm tòi, thử nghiệm và tích lũy kinh nghiệm, giúp ông tạo dựng hướng đi riêng trong lĩnh vực cây cảnh.

Cần thăng là loại cây thân gỗ, có khả năng phát triển thành những bộ gốc, thân với hình dáng đẹp, phù hợp để tạo tác bonsai. Trong khi đó, quất có ưu thế về tán lá, hoa và quả, đáp ứng yêu cầu thẩm mỹ của cây cảnh trưng bày dịp Tết. Sự kết hợp hai loại cây giúp khắc phục hạn chế về hình dáng gốc của quất trồng thông thường, đồng thời khai thác được vẻ đẹp tự nhiên của cần thăng.

Không chỉ đơn thuần là ghép một loại cây lên gốc cây khác, người thực hiện còn phải tính toán để phần cành quất phát triển hài hòa với dáng thân, bộ rễ và tổng thể tác phẩm. Đây là yếu tố quyết định cây sau khi hoàn thiện có tạo được sự cân đối, tự nhiên hay không.

Chọn phôi gốc và kỹ thuật ghép quyết định chất lượng cây

Theo kinh nghiệm của ông Xuân, để có một tác phẩm quất cần thăng đẹp, khâu đầu tiên và quan trọng là lựa chọn được phôi cần thăng phù hợp. Những gốc cây có thân lớn, dáng cổ kính, đường nét uốn lượn tự nhiên và bộ rễ cân đối thường được ưu tiên.

Nguồn phôi cần thăng được ông tìm kiếm từ nhiều địa phương, trong đó có Bình Định. Việc tuyển chọn không đơn giản bởi mỗi gốc cây có hình thái khác nhau, trong khi không phải phôi nào cũng phù hợp để phát triển thành một tác phẩm quất bonsai.

Một bộ gốc đẹp không chỉ cần có kích thước lớn mà còn phải tạo được điểm nhấn về đường thân, hướng phát triển và sự hài hòa giữa các bộ phận. Người làm cây phải hình dung được dáng thế của tác phẩm sau khi ghép, từ đó lựa chọn vị trí bố trí cành quất phù hợp.

Sau khi đưa phôi về vườn, cây cần được kiểm tra và chăm sóc để ổn định trước khi tiến hành các công đoạn tiếp theo. Đặc biệt, với những phôi phải vận chuyển đường dài, việc hạn chế tổn thương thân và bộ rễ có ý nghĩa quan trọng đối với khả năng phục hồi.

Về kỹ thuật, cành quất được lựa chọn cần khỏe mạnh, có sức sinh trưởng tốt và không có dấu hiệu sâu bệnh. Vị trí ghép phải phù hợp với hướng phát triển của cành, đồng thời bảo đảm sự hài hòa với dáng gốc. Người thực hiện cần chú ý thao tác ghép, cố định mối ghép và theo dõi quá trình tiếp hợp giữa hai phần cây.

Ông Xuân cho rằng kỹ thuật ghép không phải công đoạn quá khó đối với người đã có kinh nghiệm. Thách thức lớn hơn nằm ở quá trình chăm sóc, cắt tỉa và tạo thế sau ghép. Đặc biệt, chất lượng phôi cần thăng ban đầu có ảnh hưởng rất lớn đến vẻ đẹp của sản phẩm hoàn thiện.

Sau khi ghép, cây cần được theo dõi thường xuyên để kiểm tra tình trạng liền vết ghép, khả năng phát triển của chồi và sức sống của cành quất. Những cành không phát triển tốt hoặc có dấu hiệu sâu bệnh cần được xử lý kịp thời. Chế độ tưới nước, dinh dưỡng cũng phải điều chỉnh theo tình trạng thực tế của cây và điều kiện thời tiết.

Chăm sóc nhiều năm, tạo dáng cho cây quất

Nếu khâu ghép tạo nên sự kết hợp ban đầu thì quá trình chăm sóc mới quyết định khả năng phát triển lâu dài và chất lượng thẩm mỹ của tác phẩm.

Theo ông Xuân, một sản phẩm quất cần thăng thường phải trải qua ít nhất ba năm chăm sóc sau khi ghép thành công để nuôi cây, hoàn thiện tán và tạo thế. Đây là khoảng thời gian đòi hỏi sự kiên trì, bởi mỗi phôi có đặc điểm sinh trưởng riêng, không thể áp dụng một cách chăm sóc hoàn toàn giống nhau.

Trong quá trình nuôi cây, người trồng phải thường xuyên quan sát sự phát triển của cành, lá, chồi non và bộ rễ. Việc tưới nước cần căn cứ vào độ ẩm của đất hoặc giá thể, tránh để cây bị khô hạn kéo dài hoặc ngập úng. Dinh dưỡng cũng cần được bổ sung phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng, không nên thúc cây phát triển quá nhanh làm ảnh hưởng đến cấu trúc tán.

Cắt tỉa là công việc được thực hiện thường xuyên nhằm kiểm soát hướng phát triển của cành và duy trì hình dáng tổng thể. Những cành mọc chen chúc, phát triển lệch hướng, cành yếu hoặc sâu bệnh cần được xử lý để tán cây thông thoáng. Tuy nhiên, việc cắt tỉa phải có tính toán, tránh làm mất đi sự cân đối giữa phần tán quất và dáng gốc cần thăng.

Đối với cây quất trưng Tết, yêu cầu thẩm mỹ còn nằm ở sự hài hòa giữa quả chín, quả xanh, hoa và lộc non. Để đạt được trạng thái này, người trồng cần theo dõi chu kỳ sinh trưởng, thời điểm ra hoa, đậu quả và có kế hoạch chăm sóc phù hợp.

Một cây quất đẹp không chỉ cần sai quả mà còn phải có quả phân bố hợp lý, tán lá xanh khỏe, cành không bị quá tải. Nếu chỉ tập trung tạo nhiều quả mà bỏ qua sức khỏe tổng thể, cây có thể suy yếu, ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng trong những mùa tiếp theo.

Đặc biệt, quất cần thăng có bộ gốc lâu năm nên mục tiêu chăm sóc không chỉ dừng ở một vụ Tết. Sau khi kết thúc thời gian trưng bày, cây có thể được đưa trở lại vườn để tiếp tục dưỡng, chỉnh sửa và hoàn thiện. Đây cũng là lợi thế giúp dòng cây này có khả năng sử dụng qua nhiều năm, thay vì chỉ phục vụ một mùa lễ hội.

Tiếp nối sáng tạo: Một gốc cây hội tụ ba loài thực vật

Không dừng lại ở những tác phẩm quất ghép trên gốc cần thăng, hướng sáng tạo này tiếp tục được phát triển bởi Thu Trang, con gái ông Trương Ngọc Xuân.

Kế thừa kinh nghiệm và niềm đam mê cây cảnh của gia đình, Thu Trang đã thử nghiệm một ý tưởng mới: ghép thêm chanh cẩm thạch vào tác phẩm quất cần thăng, tạo nên cây cảnh hội tụ ba loại thực vật trên cùng một gốc.

Nếu cần thăng tạo nên bộ khung thân gốc cổ kính, quất mang đến những chùm quả vàng đặc trưng của ngày Tết thì chanh cẩm thạch lại tạo điểm nhấn bằng những chiếc lá có màu sắc pha trộn giữa xanh và trắng. Sự kết hợp này đem đến diện mạo khác biệt, khiến tác phẩm vừa giữ được nét truyền thống của cây quất cảnh, vừa mang dáng vẻ mới lạ của một sản phẩm bonsai nghệ thuật.

Tác phẩm được giới thiệu vào dịp Tết 2025, với tên gọi gắn với ý tưởng một gốc cây hội tụ ba loài. Điểm đáng chú ý nằm ở việc bố trí và duy trì sự sinh trưởng của các phần cây trong một tổng thể. Mỗi loài đảm nhiệm một vai trò riêng về hình thái và giá trị thẩm mỹ.

Tuy nhiên, việc ghép thêm một loài cây vào tác phẩm vốn đã có hai loài đòi hỏi sự tính toán kỹ hơn. Người thực hiện cần nắm được đặc tính sinh trưởng, khả năng tương thích của các phần ghép, hướng phát triển của cành và nhu cầu chăm sóc. Nếu không kiểm soát tốt, sự phát triển không đồng đều giữa các phần cây có thể làm mất cân đối tổng thể hoặc ảnh hưởng đến sức sống của tác phẩm.

Bên cạnh màu sắc, chanh cẩm thạch còn tạo thêm trải nghiệm về hương thơm. Khi vò nhẹ hoặc chạm vào lá, tinh dầu tự nhiên được giải phóng, tạo mùi hương đặc trưng của nhóm cây có múi. Những chiếc lá có sắc xanh pha trắng kết hợp với quả quất vàng và dáng gốc cần thăng tạo nên sự tương phản về màu sắc, khiến cây trở nên nổi bật khi trưng bày trong không gian gia đình.

Sự kết hợp ba loài cây còn mang ý nghĩa biểu tượng. Cần thăng gắn với mong muốn thăng tiến, công danh; quất tượng trưng cho tài lộc, sung túc; còn chanh cẩm thạch gợi sự tươi mới, thanh nhã và bình an. Khi hội tụ trên một gốc cây, những ý nghĩa ấy tạo nên thông điệp về sự đủ đầy và phát triển.

Một số tên gọi được sử dụng cho tác phẩm như “Cần Thăng Kim Ngọc” hay “Nhất Trụ Tam Tài”, thể hiện mong muốn kết hợp vẻ đẹp tự nhiên với những quan niệm tốt lành trong văn hóa chơi cây ngày Tết. Trong đó, sắc vàng của quả quất và màu lá cẩm thạch được liên tưởng đến sự hội tụ giữa tài lộc và giá trị quý đẹp.

Điều đáng chú ý hơn cả là sự tiếp nối sáng tạo giữa hai thế hệ trong cùng một gia đình. Từ nền tảng kỹ thuật ghép quất trên gốc cần thăng do ông Xuân dày công nghiên cứu, Thu Trang tiếp tục tìm tòi cách kết hợp thêm giống cây mới để mở rộng giới hạn của sản phẩm. Đây không chỉ là sự kế thừa kinh nghiệm làm vườn mà còn cho thấy khả năng phát triển sản phẩm cây cảnh bằng tư duy sáng tạo và sự mạnh dạn thử nghiệm.

Đưa giá trị truyền thống vào sản phẩm cây cảnh sáng tạo

Từ câu chuyện của gia đình ông Trương Ngọc Xuân có thể thấy, phát triển sản phẩm cây cảnh không chỉ phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên hay kinh nghiệm trồng trọt truyền thống. Việc lựa chọn giống cây phù hợp, sáng tạo phương pháp ghép, kiên trì chăm sóc và nắm bắt nhu cầu của người chơi cây đều có thể mở ra hướng sản xuất mới.

Quất cần thăng có lợi thế ở khả năng kết hợp giá trị thẩm mỹ của cây bonsai với ý nghĩa văn hóa của cây quất ngày Tết. Trong khi đó, sáng tạo ghép thêm chanh cẩm thạch cho thấy sản phẩm cây cảnh vẫn có thể tiếp tục được phát triển trên nền tảng những kỹ thuật đã có, thay vì chỉ lặp lại các kiểu dáng quen thuộc.

Tuy nhiên, để những mô hình như vậy phát triển ổn định, người trồng cần tiếp tục tích lũy kinh nghiệm về kỹ thuật nhân giống, khả năng tương thích giữa các loài cây, chăm sóc sau ghép và quản lý chất lượng sản phẩm. Đặc biệt, với những tác phẩm có nhiều loài cùng sinh trưởng, việc theo dõi sức khỏe của từng phần ghép và duy trì sự cân đối của toàn bộ cây là yêu cầu quan trọng.

Bên cạnh đó, việc xây dựng câu chuyện sản phẩm, bảo tồn những giá trị truyền thống và phát triển hình thức phục vụ đa dạng cũng góp phần nâng cao sức hấp dẫn của cây cảnh. Với những cây có bộ gốc lâu năm, người chơi có thể tiếp tục chăm sóc sau Tết, trong khi nhà vườn hỗ trợ dưỡng cây, chỉnh tán và chuẩn bị cho những mùa trưng bày tiếp theo.

Trong phong tục Tết cổ truyền, cây quất thường được lựa chọn với mong muốn mang lại may mắn, sung túc và bình an. Những cây có lá xanh tốt, quả vàng, quả xanh, hoa và lộc non được xem là biểu tượng của sự sinh sôi, đủ đầy. Quất cần thăng tiếp nối những ý nghĩa ấy bằng hình thức độc đáo hơn, kết hợp dáng gốc cổ thụ với sắc màu tươi mới của cây quất.

Đặc biệt, sự xuất hiện của chanh cẩm thạch trên cùng một gốc cây đã bổ sung một dấu ấn sáng tạo mới, đồng thời thể hiện câu chuyện kế thừa nghề giữa cha và con. Từ một ý tưởng ghép cây ban đầu, qua quá trình nghiên cứu, chăm sóc và thử nghiệm, những tác phẩm quất cần thăng ngày càng được phát triển theo hướng đa dạng hơn.

Đằng sau mỗi cây cảnh là thời gian, công sức và sự tỉ mỉ của người làm vườn. Có những tác phẩm phải mất nhiều năm mới hoàn thiện được dáng thế như mong muốn. Chính quá trình ấy tạo nên giá trị riêng của quất cần thăng, đồng thời gợi mở hướng phát triển sản phẩm cây cảnh có hàm lượng sáng tạo cao, góp phần làm phong phú thêm thị trường cây cảnh truyền thống mỗi dịp Tết đến, xuân về./.