Quảng Phú đánh thức tiềm năng du lịch từ di sản văn hóa dưới chân núi lửa Nâm Kar

Đánh thức những giá trị văn hóa trong cộng đồng

Dưới chân núi lửa Nâm Kar, văn hóa hiện diện trong từng nếp sinh hoạt, từ sắc chàm trên trang phục truyền thống của người Sán Chỉ, những đường hoa văn trên tấm thổ cẩm M’nông đến âm thanh cồng chiêng và các nghi lễ gắn với đời sống của người dân xã Quảng Phú. Những giá trị ấy được lưu giữ qua nhiều thế hệ, tạo nên bản sắc riêng của vùng đất Quảng Phú.

Là nơi sinh sống của 20 dân tộc, Quảng Phú sở hữu không gian văn hóa đa dạng với sự hiện diện của các cộng đồng bản địa như M’nông, Êđê cùng đồng bào Dao, Mông, Sán Chỉ, Thái… Mỗi dân tộc mang theo những phong tục, tập quán và tri thức riêng, góp phần tạo nên bức tranh văn hóa nhiều sắc màu giữa không gian thiên nhiên đặc trưng của vùng đất núi lửa.

Tại thôn Phú Thịnh, trang phục truyền thống của phụ nữ Sán Chỉ vẫn được sử dụng trong các dịp lễ, Tết, ngày hội, đám cưới và những cuộc gặp gỡ gia đình. Sắc chàm mộc mạc không chỉ là dấu hiệu nhận diện cộng đồng mà còn thể hiện sự gắn bó với cội nguồn, giúp các thế hệ hôm nay tiếp tục duy trì bản sắc dân tộc.

Ở thôn Phú Lợi, nghề dệt thổ cẩm M’nông vẫn được duy trì trong đời sống thường ngày. Những người còn gắn bó với khung dệt tranh thủ thời gian rảnh để làm váy, chăn, túi phục vụ nhu cầu của người dân, nhất là trong các dịp cưới hỏi và những sự kiện quan trọng. Giá trị của nghề không chỉ nằm ở những sản phẩm được tạo ra, mà còn ở kỹ thuật dệt, cách nhận biết hoa văn và những tri thức được trao truyền từ thế hệ trước.

Cùng với nghề dệt, các nghi lễ truyền thống như cúng bến nước, cúng lúa mới và sinh hoạt cồng chiêng vẫn được cộng đồng M’nông coi trọng. Tuy nhiên, khi những người am hiểu phong tục, tập quán ngày càng lớn tuổi, việc truyền dạy cho lớp trẻ trở thành yêu cầu cấp thiết để các giá trị văn hóa không bị đứt gãy.

Tại thôn Phú Xuân, Lễ cúng bến nước của người Êđê là một biểu hiện tiêu biểu của đời sống văn hóa cộng đồng. Nghi lễ thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, gửi gắm mong ước mùa màng thuận lợi, con cháu khỏe mạnh và buôn làng đoàn kết. Điều quan trọng hơn nữa là giúp thế hệ trẻ hiểu ý nghĩa của những truyền thống do cha ông để lại, từ đó có ý thức gìn giữ và tiếp tục phát huy.

Từ trang phục, nghề thủ công đến âm nhạc dân gian và nghi lễ, mỗi giá trị đều gắn với ký ức, tri thức và đời sống của một cộng đồng. Bảo tồn vì thế không chỉ là lưu giữ những biểu hiện văn hóa bên ngoài, mà còn phải duy trì môi trường để các giá trị ấy tiếp tục được thực hành, trao truyền và hiện diện trong cuộc sống hôm nay.

Trao truyền di sản, giữ nhịp cồng chiêng

Để văn hóa tiếp tục được duy trì qua các thế hệ, xã Quảng Phú đang chú trọng tổ chức các hoạt động truyền dạy, khuyến khích người dân, đặc biệt là lớp trẻ, tham gia bảo tồn di sản ngay tại cộng đồng.

Năm 2026, xã tổ chức 3 lớp truyền dạy cồng chiêng tại thôn Phú Lợi, Phú Xuân và bon Choih, thu hút 69 học viên. Trong đó có 2 lớp cồng chiêng M’nông và 1 lớp cồng chiêng Êđê. Việc tổ chức các lớp học tại địa phương tạo điều kiện để người trẻ tiếp cận trực tiếp với nghệ nhân, từng bước tiếp nhận kỹ năng và hiểu hơn về ý nghĩa của loại hình văn hóa gắn bó với cộng đồng mình.

Tại thôn Phú Xuân, các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn học viên cách cầm chiêng, giữ nhịp và phối hợp trong đội hình. Bên cạnh kỹ thuật trình diễn, người học còn được tiếp cận với hoàn cảnh sử dụng, ý nghĩa của từng bài chiêng trong nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng.

Điều này có ý nghĩa quan trọng bởi cồng chiêng không đơn thuần là một loại hình âm nhạc. Tiếng chiêng gắn với những sự kiện quan trọng của cộng đồng, hiện diện trong lễ hội, nghi lễ và các hoạt động sinh hoạt tập thể. Mỗi bài chiêng mang một ý nghĩa nhất định, phản ánh cách cộng đồng kết nối với thiên nhiên, tổ tiên và các thành viên trong buôn làng.

Vì vậy, truyền dạy cồng chiêng không chỉ giúp người trẻ biết cách trình diễn, mà còn góp phần hình thành ý thức về bản sắc và trách nhiệm gìn giữ di sản. Khi thế hệ trẻ hiểu được giá trị của tiếng chiêng, việc bảo tồn mới có thể trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng thay vì chỉ dừng lại ở những hoạt động biểu diễn trong các dịp lễ hội.

Song song với truyền dạy, Quảng Phú từng bước khôi phục và duy trì các không gian thực hành văn hóa truyền thống. Từ năm 2025, xã đã tổ chức Lễ cúng bến nước của người Êđê tại thôn Phú Xuân, gắn với phát huy giá trị Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông - Lâm Đồng và thắng cảnh núi lửa Nâm Kar.

Năm 2026, địa phương tiếp tục bảo tồn các lễ hội truyền thống, trong đó có Lễ cúng lúa mới tại thôn Phú Lợi, đồng thời duy trì các lớp truyền dạy cồng chiêng.

Việc phục hồi và tổ chức các nghi lễ trong không gian cộng đồng giúp người dân có thêm cơ hội thực hành phong tục, còn thế hệ trẻ được trực tiếp quan sát, tham gia và hiểu những giá trị vốn được truyền lại qua nhiều đời. Đây cũng là nền tảng để văn hóa trở thành một phần của đời sống đương đại, thay vì chỉ được giới thiệu như những dấu tích của quá khứ.

Kết nối di sản với phát triển du lịch cộng đồng

Quảng Phú có lợi thế khi những giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ trong không gian thiên nhiên giàu tiềm năng. Núi lửa Nâm Kar là điểm nhấn của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông - Lâm Đồng; bên cạnh đó là hồ Tua Srah và khu bảo tồn thiên nhiên Nâm Nung. Cảnh quan địa chất độc đáo nơi đây còn gắn với đời sống và những câu chuyện văn hóa của cộng đồng M’nông, Êđê.

Sự kết hợp giữa cảnh quan và văn hóa mở ra khả năng xây dựng những sản phẩm du lịch có bản sắc. Nếu núi lửa Nâm Kar tạo sức hấp dẫn về địa chất và cảnh quan, thì các nghi lễ, tiếng cồng chiêng, nghề dệt và trang phục truyền thống mang đến chiều sâu trải nghiệm, giúp du khách hiểu hơn về con người và đời sống bản địa.

Từ Lễ cúng bến nước, du khách có thể tìm hiểu quan niệm của người Êđê về thiên nhiên và cộng đồng. Từ tiếng cồng chiêng, có thể khám phá không gian sinh hoạt văn hóa của người M’nông, Êđê.

Những sản phẩm dệt và trang phục truyền thống cũng mở ra cơ hội tìm hiểu kỹ thuật thủ công, hoa văn và câu chuyện được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Trong mối liên kết ấy, cảnh quan không chỉ là nơi tham quan, còn di sản văn hóa không chỉ là nội dung giới thiệu, mà cả hai có thể bổ trợ để hình thành trải nghiệm du lịch đặc trưng.

Định hướng này phù hợp với kế hoạch phát triển du lịch của địa phương. Trong giai đoạn 2026-2030, thôn Phú Thuận và Phú Sơn được định hướng xây dựng điểm du lịch cộng đồng, lấy văn hóa truyền thống gắn với cảnh quan núi lửa Nâm Kar làm một trong những giá trị đặc trưng.

Ông Cao Bá Hoàng, Phó Chủ tịch UBND xã Quảng Phú, tỉnh Lâm Đồng cho biết, địa phương xác định bảo tồn văn hóa phải gắn với phát huy giá trị để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng du lịch cộng đồng, tạo sinh kế cho bà con. Muốn làm được điều đó phải huy động cả hệ thống chính trị, nguồn lực của Nhà nước và cộng đồng cùng tham gia bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống.

Từ định hướng này, Quảng Phú đang từng bước xây dựng các mô hình du lịch cộng đồng tại Phú Thuận, Phú Sơn; đồng thời tính đến việc phục dựng các lễ hội truyền thống, duy trì đội cồng chiêng, truyền dạy nghề và kết nối các điểm đến trong khu vực.

Để hướng đi này phát huy hiệu quả, việc phát triển du lịch cần song hành với bảo tồn bản sắc và vai trò chủ thể của người dân. Các hoạt động trải nghiệm phải dựa trên những giá trị văn hóa thực sự được cộng đồng gìn giữ, tôn trọng ý nghĩa của nghi lễ và phong tục, đồng thời tạo điều kiện để người dân tham gia cung cấp dịch vụ, giới thiệu sản phẩm thủ công và chia sẻ tri thức bản địa.

Khi đó, bảo tồn không chỉ góp phần duy trì di sản mà còn mở ra cơ hội để những người nắm giữ di sản hưởng lợi từ chính các giá trị văn hóa của mình. Du lịch cộng đồng cũng có thêm nền tảng để phát triển lâu dài, tránh tình trạng khai thác cảnh quan đơn thuần hoặc biến văn hóa thành những hoạt động trình diễn tách rời đời sống.

Từ sắc chàm Sán Chỉ, khung dệt M’nông đến tiếng cồng chiêng và những nghi lễ của người Êđê, xã Quảng Phú đang có những chất liệu quan trọng để tạo dựng dấu ấn riêng trên bản đồ du lịch địa phương.

Khi di sản tiếp tục được thực hành, trao truyền và gắn với sinh kế, núi lửa Nâm Kar không chỉ là thắng cảnh để ngắm nhìn, mà còn là không gian lưu giữ những câu chuyện, thanh âm và bản sắc văn hóa của cộng đồng./.