PTIT thúc đẩy ứng dụng AI từ giảng đường đến khu vực công

Đây là định hướng được PGS. TS. Nguyễn Trọng Khánh, Phó Trưởng khoa Công nghệ Thông tin, chia sẻ tại Hội thảo Việt Nam - Trung Quốc về Nghiên cứu và Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo, trong khuôn khổ Tuần lễ Số Quốc tế Việt Nam 2026 (VIDW 2026).

AI đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tại Việt Nam, Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những đột phá quan trọng hàng đầu. Cùng với đó, việc ban hành Luật AI và Chiến lược quốc gia về AI đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, tiếp tục tạo cơ sở cho nghiên cứu và ứng dụng công nghệ này.

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra đối với các cơ sở giáo dục và nghiên cứu là làm thế nào để đưa AI từ phòng thí nghiệm, giảng đường vào nghiên cứu khoa học - công nghệ và giải quyết các vấn đề thực tiễn trong khu vực công.

Xây dựng nền tảng AI từ đào tạo, nghiên cứu đến ứng dụng

AI đang tạo ra những chuyển biến trong giáo dục, khoa học và khu vực công. Trong giáo dục, công nghệ này thúc đẩy cá nhân hóa học tập thông qua các ứng dụng gia sư AI, trợ giảng AI. Trong khoa học, AI hỗ trợ khám phá, phân tích và giải quyết các vấn đề nghiên cứu phức tạp, điển hình như dự đoán cấu trúc protein. Trong khu vực công, AI góp phần tối ưu hóa quản lý, tự động hóa thủ tục và trích xuất thông tin từ giấy tờ, tài liệu.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, theo PGS. TS. Nguyễn Trọng Khánh cần kết hợp đồng bộ dữ liệu, hạ tầng tính toán, nhân lực chất lượng và cơ chế quản trị an toàn, đáng tin cậy. Đặc biệt, cần gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học và triển khai ứng dụng để đưa kết quả khoa học vào thực tiễn.

Tại Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, định hướng này được cụ thể hóa qua những bước phát triển quan trọng.

Năm 2024, Học viện thành lập Khoa Trí tuệ nhân tạo, tạo đầu mối chuyên môn trong công tác đào tạo, nghiên cứu và phát triển nguồn nhân lực AI.

Đến năm 2025, Học viện tiếp tục ra mắt Trung tâm Đào tạo AI chuyên sâu, mở rộng hoạt động đào tạo, đào tạo lại, bồi dưỡng nhân lực và kết nối với nhu cầu ứng dụng AI trong thực tiễn.

Trong chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2030, AI và chuyển đổi số tiếp tục được xác định là những động lực quan trọng cho sự phát triển của Học viện.

Điểm đáng chú ý trong định hướng này là PTIT không chỉ tập trung đào tạo chuyên gia AI hay công bố các kết quả nghiên cứu khoa học, mà còn muốn đưa các kết quả nghiên cứu đó thành những công nghệ và sản phẩm có khả năng giải quyết các bài toán thực tế. Trên nền tảng đó, Học viện xác định ba hướng ưu tiên: ứng dụng AI trong hoạt động dạy và học; nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học; hỗ trợ công tác quản trị và cung cấp dịch vụ công.

Trợ giảng AI: Hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học tập

Trong lĩnh vực giáo dục, PTIT chú trọng phát triển trợ giảng AI theo từng môn học, đồng thời tham gia các dự án xây dựng mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt.

Khác với chatbot đa dụng thường đưa ra câu trả lời chung chung, không bám sát học liệu, trợ giảng AI của PTIT được thiết kế có kiểm soát theo từng học phần. Hệ thống chỉ trả lời trong phạm vi nội dung và tiến độ học tập do giảng viên thiết lập, hướng đến gợi mở tư duy thay vì cung cấp sẵn đáp án.

Với hệ thống này, sinh viên có thể đặt câu hỏi, nhận câu trả lời kèm nguồn tham chiếu, luyện tập và ôn tập kiến thức. Giảng viên có thể cập nhật học liệu theo từng tuần hoặc học kỳ, thiết lập quy tắc và theo dõi, đánh giá quá trình học tập của sinh viên.

Theo PGS.TS. Nguyễn Trọng Khánh, hiệu quả của AI trong giáo dục sẽ được phát huy tốt hơn khi công nghệ được tích hợp chặt chẽ với chương trình đào tạo và nhịp độ học tập của từng học phần.

Kết quả thử nghiệm, đặc biệt tại khối ngành kinh tế, cho thấy 62% sinh viên quay lại sử dụng trợ giảng AI, hệ thống đáp ứng được gần một nửa số câu hỏi lý thuyết cơ bản. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, cần tích hợp công cụ vào hoạt động giảng dạy và hướng dẫn sinh viên chủ động khai thác.

WoodID: Ứng dụng AI hỗ trợ nhận diện gỗ ngay tại hiện trường

Không chỉ dừng lại ở lĩnh vực giáo dục, các kết quả nghiên cứu AI của PTIT còn được ứng dụng vào những bài toán chuyên môn trong khoa học - công nghệ, trong đó có hoạt động nhận diện các loài gỗ tại hiện trường, phục vụ công tác kiểm lâm và hải quan.

Việt Nam có ngành kinh tế gỗ phát triển, trong khi một phần lớn nguồn gỗ được nhập khẩu từ nước ngoài. Quá trình nhập khẩu và quản lý nguồn gỗ đặt ra yêu cầu phải xác định chính xác chủng loại, bảo đảm nguồn gỗ thuộc diện được phép và hợp pháp.

Tuy nhiên, công việc này đòi hỏi chuyên gia có chuyên môn, trong khi số lượng chuyên gia đủ trình độ và thẩm quyền xác nhận còn hạn chế. Điều này khiến quá trình kiểm tra, xác minh tại hiện trường gặp không ít khó khăn.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, Học viện đã nghiên cứu và xây dựng mô hình AI hỗ trợ nhận diện gỗ, giúp cán bộ kiểm lâm và hải quan có thêm công cụ xác định nhanh những mẫu hoặc lô gỗ cần được đưa đi giám định chuyên sâu.

Hệ thống là kết quả phối hợp giữa Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông, Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam và Tổ chức Hợp tác quốc tế Đức tại Việt Nam (GIZ).

Một trong những nền tảng quan trọng của dự án là xây dựng dữ liệu chuyên ngành. Cùng với Viện Nghiên cứu Công nghiệp rừng và sự hỗ trợ của GIZ, nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ dữ liệu gồm 260 loài gỗ thương mại, với khoảng 99.000 hình ảnh ở độ phóng đại 50 lần. Trên cơ sở dữ liệu này, nhóm phát triển các mô hình FA-Net và WiT, đạt độ chính xác trên 98% trên các bộ dữ liệu chuẩn. Sản phẩm ứng dụng mang tên WoodID được phát triển trên cả hai nền tảng Android và iOS, có khả năng hoạt động không cần kết nối Internet và xử lý mỗi hình ảnh trong thời gian dưới một giây.

Quy trình sử dụng được thiết kế phù hợp với điều kiện làm việc tại hiện trường. Cán bộ chụp mặt cắt ngang qua kính hiển vi cầm tay, sau đó, hệ thống AI phân tích và đưa ra năm loài có khả năng phù hợp nhất, kèm theo mức độ tin cậy để cán bộ đối chiếu với hình ảnh tham chiếu.

Trong trường hợp kết quả chưa đủ cơ sở để xác định, hệ thống sẽ đề xuất gửi mẫu về phòng thí nghiệm để giám định chuyên sâu.

Đáng chú ý, thiết bị được nhóm nghiên cứu lựa chọn là loại kính hiển vi cầm tay vốn được sử dụng trong ngành làm đẹp. Thiết bị có giá thành thấp, được trang bị đèn LED và có khoảng cách chụp cố định. Theo kết quả thử nghiệm được chia sẻ, giải pháp đạt độ chính xác 94% trên mẫu thực địa.

Tuy nhiên, một nguyên tắc được nhóm nghiên cứu nhấn mạnh là AI đóng vai trò hỗ trợ cán bộ trong quá trình ra quyết định, không thay thế hoạt động giám định chuyên môn. Những bằng chứng có giá trị pháp lý vẫn phải do phòng thí nghiệm cung cấp.

Từ dự án này, có thể thấy vai trò quan trọng của mô hình phối hợp giữa nhà trường, cơ quan nhà nước và các tổ chức, doanh nghiệp trong việc phát triển, thử nghiệm và đưa sản phẩm công nghệ vào ứng dụng.

Nền tảng AI hỗ trợ pháp luật cho người Việt Nam ở nước ngoài

Một hướng ứng dụng khác được PTIT giới thiệu là phát triển nền tảng hỗ trợ pháp luật dành cho người Việt Nam ở nước ngoài. Đây là dự án đang được triển khai với sự phối hợp của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.

Thực tế, người Việt Nam sinh sống tại nước ngoài, đặc biệt là thế hệ trẻ, có thể gặp những khó khăn nhất định trong việc tiếp cận hệ thống pháp luật Việt Nam. Rào cản ngôn ngữ và việc không có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với các quy định, chính sách trong nước từ nhỏ khiến quá trình tìm hiểu thông tin pháp lý đôi khi trở nên phức tạp.

Nền tảng được xây dựng nhằm hỗ trợ người dùng hiểu rõ hơn các vấn đề pháp lý, tra cứu thông tin và tiếp cận những chính sách, quy định của Việt Nam một cách thuận tiện.

Hệ thống đã tích hợp mô hình ngôn ngữ tiếng Việt, kết hợp với kỹ thuật tìm kiếm có dẫn nguồn để hỗ trợ tra cứu và trích dẫn các điều khoản pháp luật liên quan. Nền tảng đồng thời xây dựng kho tri thức pháp luật được chuẩn hóa từ các văn bản chính thống, cung cấp trợ lý AI tư vấn bằng tiếng Việt và hỗ trợ người dùng 24/7.

Để bảo đảm chất lượng thông tin, dữ liệu trên hệ thống được luật sư trực tiếp kiểm duyệt và cập nhật. Đối với những câu hỏi phức tạp, vượt quá phạm vi hỗ trợ của AI, người dùng có thể được chuyển tiếp đến luật sư để giải đáp.

Cách tiếp cận này cho thấy AI có thể trở thành cầu nối giúp người Việt Nam ở nước ngoài tiếp cận thông tin pháp luật trong nước thuận lợi hơn, đồng thời vẫn duy trì vai trò kiểm soát và tư vấn chuyên môn của con người.

Bên cạnh đó, PGS.TS. Nguyễn Trọng Khánh cho biết PTIT cũng phát triển các ứng dụng AI phục vụ chuyển đổi số, chẳng hạn trích xuất thông tin từ văn bản, thẻ và căn cước thông qua các mô hình thị giác máy tính; phát triển các ứng dụng phân tích video AI phục vụ đô thị, mô hình ngôn ngữ, tác nhân AI chạy nội bộ và ứng dụng công dân số trên Zalo.

Từ giáo dục, khoa học - công nghệ đến khu vực công, PTIT định hướng phát triển AI trên cơ sở những bài toán thực tiễn, dữ liệu được quản trị tốt và sự giám sát của con người. Với định hướng kết nối đào tạo, nghiên cứu khoa học và triển khai ứng dụng, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông đang từng bước xây dựng năng lực để đưa các kết quả nghiên cứu AI vào thực tiễn, bảo đảm an toàn và hiệu quả thực tế./.