Phục hồi sinh thái sông - hồ trong chuyển đổi đô thị xanh: Kinh nghiệm từ Vũ Hán và gợi mở cho Hà Nội

Kinh nghiệm từ Vũ Hán (Trung Quốc)

Chiến lược phục hồi sinh thái sông - hồ: Trụ cột của đô thị xanh Vũ Hán

Vũ Hán, thủ phủ tỉnh Hồ Bắc nằm tại hợp lưu Trường Giang và Hán Giang, được hình thành từ cấu trúc đô thị gồm ba khu vực trung tâm, nơi hệ thống sông hồ giữ vai trò mạch sống. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh đã làm suy giảm chất lượng cũng như tính liên thông của nguồn nước, đẩy Thành phố vào bài toán môi trường nan giải.

Những năm qua, nỗ lực phục hồi sông hồ và tái thiết không gian xanh ven nước đã mang lại chuyển biến rõ rệt, mà dấu hiệu tiêu biểu là sự trở lại của cá heo không vây - loài cá heo không vây đặc hữu của Trường Giang.

Vũ Hán xác định phục hồi hệ sinh thái sông - hồ là chiến lược dài hạn nhằm chuyển đổi từ mô hình phát triển dựa vào khai thác tài nguyên sang đô thị xanh và bền vững. Chiến lược tập trung vào khôi phục chức năng sinh thái toàn diện, bảo vệ đa dạng sinh học, điều hòa khí hậu và nguồn nước, đồng thời gắn kết chặt chẽ với quản trị lưu vực liên vùng và các chính sách quốc gia về bảo vệ hệ thống Trường Giang - Hán Giang.

Giai đoạn 2021-2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi phục hồi sông - hồ trở thành nền tảng cốt lõi của chuyển đổi đô thị xanh, vượt ra ngoài các dự án riêng lẻ, đặt cơ sở cho phát triển bền vững lâu dài.

Trong giai đoạn nâng cao (2025-2027), Thành phố triển khai Chương trình “Sông hồ hạnh phúc” (Happy Rivers and Lakes Program) nhằm duy trì chất lượng nước và nâng tầm giá trị sinh thái - xã hội. Đồng thời, Vũ Hán đẩy mạnh du lịch sinh thái, thể thao nước, văn hóa gắn với nước, tăng cường sự tham gia của cộng đồng, mở rộng mục tiêu từ phục hồi môi trường sang nâng cao chất lượng sống và trải nghiệm sinh thái cho người dân.

Những bước đột phá trong phục hồi sinh thái sông - hồ ở Vũ Hán

Vũ Hán tái cấu trúc mạnh mẽ không gian ven sông - hồ theo hướng ưu tiên sinh thái. Thành phố di dời hơn 93 doanh nghiệp hóa chất, tháo dỡ 390 bến cảng cũ và loại bỏ hạ tầng công nghiệp lạc hậu dọc sông, giải phóng khoảng 50 km bờ sông để hình thành các hành lang sinh thái, công viên ven nước và không gian thoát lũ.

Trên nền tảng này, Vũ Hán xây dựng dải sinh thái liên tục vừa là không gian công cộng, vừa là trục xanh kết nối các khu dân cư.

Song song với việc tái cấu trúc mặt bằng ven sông, Thành phố mở rộng phủ xanh quy mô lớn với hơn 119.000 mẫu rừng ven sông và vùng ngoại vi; cải tạo 48 km đường xanh và hình thành 80,7 km không gian sinh thái ven nước. Đến nay, mạng lưới công viên và đường xanh đạt tổng chiều dài 2.426 km, trong đó hơn 60% nằm ven sông hồ, đưa diện tích cây xanh công viên bình quân đầu người lên 15,03 m².

Vũ Hán thiết lập hệ thống quản lý và phục hồi sông - hồ theo lưu vực, dựa trên phối hợp liên vùng, công nghệ hiện đại và giải pháp sinh thái. Thành phố triển khai quản lý sinh thái theo lưu vực sông, vượt ra ngoài ranh giới hành chính đô thị, thông qua cơ chế phối hợp với các địa phương thượng - hạ lưu và quản lý các tiểu lưu vực. Hệ thống giám sát và đánh giá chất lượng nước mặt liên vùng được thiết lập, gắn với cơ chế khuyến khích - ràng buộc giữa các khu vực.

Trên cơ sở đó, Vũ Hán ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại như bản sao số (digital twin), thiết bị bay không người lái (UAV), cảm biến Internet vạn vật (IoT) và viễn thám để giám sát chất lượng nước và điều tiết dòng chảy theo thời gian thực.

Đồng thời, Thành phố áp dụng các biện pháp phục hồi sinh học trọng tâm như lệnh cấm khai thác và đánh bắt cá trong 10 năm trên Trường Giang - Hán Giang (có hiệu lực từ ngày 1/1/2020), tháo dỡ nuôi trồng thủy sản nội đô và nâng cấp 100% nhà máy xử lý nước thải đô thị lên tiêu chuẩn xả thải loại A với tổng công suất 4,525 triệu m³/ngày. Nhờ các can thiệp đồng bộ này, 65 dòng sông và kênh nước đen được cải thiện, quần thể cá heo không vây quay trở lại và duy trì ổn định, trở thành chỉ dấu sinh học cho hiệu quả phục hồi hệ sinh thái sông - hồ.

Tuy đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình phục hồi sinh thái tại Vũ Hán cũng đặt ra thách thức về chi phí đầu tư lớn, yêu cầu phối hợp liên vùng phức tạp và duy trì bền vững các hệ thống quản trị môi trường.

Gợi mở chính sách phục hồi sông - hồ và phát triển đô thị xanh tại Hà Nội

Hà Nội được biết đến là “thành phố sông hồ”, với khoảng 13 con sông và hàng trăm hồ lớn nhỏ trên địa bàn, đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu, thoát nước, giảm úng ngập và duy trì đa dạng sinh học. Hệ thống này cũng cải thiện cảnh quan đô thị, nâng cao chất lượng sống cho cư dân, đồng thời góp phần phát triển kinh tế thông qua du lịch, dịch vụ và bất động sản ven sông, thúc đẩy đô thị xanh, bền vững.

Tuy nhiên, nhiều sông nội đô như các sông Lừ, Sét, Kim Ngưu, Tô Lịch và Nhuệ đang chịu ô nhiễm nặng với nước đen, bùn lắng, rác thải và mùi hôi kéo dài. Tình trạng ô nhiễm cũng xuất hiện tại một số hồ nội thành như Kim Liên, Trúc Bạch, Giảng Võ, Đầm Hồng hay Bán Nguyệt, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường sống và sinh hoạt của người dân.

Thực trạng này cho thấy hệ sinh thái sông - hồ của Hà Nội đang bị tổn thương nghiêm trọng và đặt ra yêu cầu cấp thiết về phục hồi sinh thái, gắn với chiến lược phát triển đô thị xanh. Việc cải thiện chất lượng nước và bảo vệ sông hồ không chỉ bảo vệ môi trường mà còn nâng cao giá trị cảnh quan, kinh tế và đời sống đô thị.

Trong thời gian qua, TP. Hà Nội đã triển khai nhiều giải pháp khắc phục ô nhiễm sông - hồ, bao gồm xây dựng và vận hành các nhà máy xử lý nước thải như: Yên Sở, Yên Xá, Phú Đô, Sơn Tây và Hà Đông. Đồng thời, Thành phố cải tạo hồ, sông nội đô bằng nạo vét bùn, nâng cấp kè đá, xây dựng đường dạo, lắp bè thủy sinh và máy sục khí, cùng hệ thống cống tách nước thải và trạm bơm thoát nước.

Các chiến dịch cộng đồng như “Ngày làm sạch sông hồ” và ngày hội quanh hồ cũng được tổ chức nhằm nâng cao nhận thức và tái sinh không gian xanh ven sông. Ngày 22/7/2025, UBND TP. Hà Nội đã phê duyệt Đề án phục hồi 4 sông nội đô (Tô Lịch, Kim Ngưu, Lừ, Sét) giai đoạn 2025-2030, tập trung kiểm soát ô nhiễm, cải tạo cảnh quan và giám sát chất lượng nước.

Tuy nhiên, Hà Nội vẫn còn nhiều hạn chế trong phục hồi hệ thống sông - hồ. Các hoạt động cải tạo hiện nay còn mang tính cục bộ, chủ yếu triển khai theo từng hồ hoặc đoạn sông riêng lẻ, chưa tiếp cận theo quy mô lưu vực và chưa coi sông - hồ là trụ cột của cấu trúc đô thị xanh. Công tác quản lý còn phân tán, thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa các địa phương thượng - hạ lưu, dẫn đến khó kiểm soát nguồn thải.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ giám sát hiện đại còn hạn chế, hạ tầng ven sông - hồ chưa được tái cấu trúc đồng bộ, hành lang sinh thái bị chia cắt, trong khi các giá trị kinh tế - xã hội gắn với không gian nước chưa được khai thác hiệu quả.

Để nâng cao hiệu quả phục hồi hệ thống sông - hồ, Hà Nội cần xây dựng chiến lược dài hạn, đồng bộ, lấy sông - hồ làm trụ cột của đô thị xanh và triển khai kế hoạch phục hồi theo quy mô lưu vực. Thành phố cần tăng cường phối hợp liên vùng nhằm kiểm soát nguồn thải, đồng thời áp dụng các công cụ kinh tế và thể chế phù hợp.

Việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số như bản sao số, IoT, UAV và viễn thám, kết hợp nâng cấp hệ thống xử lý nước thải, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giám sát và quản lý. Song song với đó, không gian ven sông - hồ cần được tái cấu trúc theo hướng hình thành hành lang sinh thái liên tục, gắn với công viên, đường xanh và không gian công cộng. Cuối cùng, việc phát triển các hoạt động du lịch sinh thái, văn hóa và thể thao nước, cùng với cơ chế giám sát, bảo trì dài hạn có sự tham gia của cộng đồng, sẽ đảm bảo hiệu quả phục hồi bền vững.

“

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Hồ Chi Lan (2024), “Giữ gìn dòng nước xanh của một con sông - Kế thừa mạch văn hóa đô thị”, Nhân Dân Nhật Báo, tháng 10/2024.
[2]. Vương Xung (2024), “Sáng tạo xây dựng “ba vẻ đẹp”: Thành phố đẹp, nông thôn đẹp, sông hồ đẹp, nhằm nâng cao tổng thể năng lực chịu tải sinh thái của Vũ Hán với vai trò là điểm tựa chiến lược”, Báo cáo chuyên đề “Xây dựng điểm tựa - đảm đương vai trò đầu tàu” của thành phố Vũ Hán, ngày 13/08/2024.
[3]. China News Service (2024), “Đổi mới - Mở cửa - Xanh cùng tiến: Vũ Hán "Kế hoạch 5 năm lần thứ 14" tái tạo lợi thế phát triển đô thị mới”.
[4]. Cục Quản lý Đô thị TP. Vũ Hán (2024), “Môi trường tự nhiên và vai trò của hệ thống sông hồ ở Vũ Hán”.
[5]. Ủy ban Nhân dân Thành phố Vũ Hán (2022), “Quy hoạch bảo vệ môi trường sinh thái thành phố Vũ Hán thời kỳ "Kế hoạch 5 năm lần thứ 14" (2021-2025)”.
[6]. Trần Hạnh (2019), “TP. Hà Nội nỗ lực khắc phục ô nhiễm sông, hồ”, Tạp chí Cộng sản, 03/11/2019./.