Ốc nhồi thương phẩm: Từ mô hình thực địa đến hướng phát triển thủy sản Hải Phòng

Khi hiệu quả của một mô hình được kiểm chứng ngay tại ao nuôi

Tại khu vực cánh đồng thôn An Thọ, xã Trường Tân, TP. Hải Phòng, những ao nuôi ốc nhồi đang bước vào thời điểm chuẩn bị thu hoạch. Đây cũng là nơi các cán bộ quản lý, cán bộ kỹ thuật và người dân trực tiếp đánh giá kết quả của mô hình nuôi ốc nhồi thương phẩm được triển khai trên địa bàn.

Thay vì chỉ nhìn vào các con số trong báo cáo, việc đánh giá tại thực địa cho phép quan sát trực tiếp điều kiện nuôi, chất lượng đàn ốc và mức độ phù hợp của quy trình kỹ thuật với sản xuất. Đây là một khâu quan trọng trong quá trình chuyển giao tiến bộ khoa học và công nghệ (KH&CN), bởi một giải pháp chỉ thực sự có giá trị khi có thể vận hành trong điều kiện thực tế và tạo ra hiệu quả mà người dân có thể tiếp cận.

Mô hình thuộc nhiệm vụ dịch vụ sự nghiệp công “Chuyển giao ứng dụng tiến bộ KH&CN trong lĩnh vực thủy sản: Ốc nhồi”, do Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Ứng dụng khoa học - công nghệ Hải Phòng triển khai.

Tổng diện tích thực hiện là 10.000 m², với 700.000 con ốc giống. Mô hình được tổ chức tại ba địa bàn với quy mô và chủ thể sản xuất khác nhau.

Tại xã Trường Tân, ông Bùi Văn Khoan thực hiện mô hình trên diện tích 2.000 m², thả 140.000 con. Tại xã Đường An, ông Nguyễn Văn Thạo triển khai trên 5.000 m² với 350.000 con. Còn tại phường Phù Liễn, Công ty TNHH Văn Đẩu Farm thực hiện mô hình trên diện tích 3.000 m², sử dụng 210.000 con giống. Cỡ giống ban đầu khoảng 20.000 con/kg, tương đương khoảng 0,04 gam/con.

Điểm đáng chú ý là mô hình không chỉ đưa con giống về thả nuôi, mà đi kèm quá trình chuyển giao kỹ thuật. Trung tâm đã tổ chức các lớp tập huấn với tổng cộng 150 lượt người dân tham gia, tập trung vào những khâu có tính quyết định đối với kết quả nuôi như chuẩn bị ao, lựa chọn giống, chăm sóc, quản lý môi trường, phòng ngừa dịch bệnh và thu hoạch.

Đây là cách tiếp cận có ý nghĩa đối với các mô hình ứng dụng KH&CN trong nông nghiệp. Bởi nếu chỉ chuyển giao “con giống” mà không chuyển giao được quy trình, người dân rất khó chủ động khi điều kiện sản xuất thay đổi.

Ốc lớn nhanh, đồng đều và chưa ghi nhận dịch bệnh

Sau 120 ngày nuôi, các chỉ tiêu theo dõi cho thấy đàn ốc tại các mô hình có mức sinh trưởng tương đối ổn định. Khối lượng trung bình đạt từ 35,1-36,4 gam/con; tốc độ tăng trưởng bình quân đạt 0,292-0,303 gam/con/ngày. Chiều dài trung bình khoảng 4,8-5,0 cm/con. Với kích thước này, ốc đạt quy cách thương phẩm khoảng 25-30 con/kg. Đàn ốc tại thời điểm đánh giá được ghi nhận khỏe mạnh, sinh trưởng tốt và chuẩn bị thu hoạch.

Đáng chú ý hơn, trong quá trình nuôi không xuất hiện dịch bệnh. Trong nuôi thủy sản, đây là một chỉ tiêu có ý nghĩa lớn. Tốc độ tăng trưởng chỉ phản ánh một phần của hiệu quả. Nếu vật nuôi tăng trưởng nhanh nhưng tỷ lệ hao hụt cao hoặc thường xuyên phát sinh dịch bệnh, hiệu quả kinh tế cuối cùng vẫn có thể thấp. Ngược lại, một đối tượng nuôi có khả năng duy trì đàn tương đối ổn định, sinh trưởng đồng đều và hạn chế rủi ro dịch bệnh sẽ giúp người nuôi chủ động hơn trong quá trình sản xuất.

Từ góc độ khoa học, kết quả trên trước hết cho thấy ốc nhồi có khả năng thích nghi với điều kiện nuôi tại các điểm triển khai. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa “có khả năng thích nghi” và “đã chứng minh được tính ổn định lâu dài”. Một mô hình thủy sản chỉ thực sự có cơ sở để nhân rộng khi kết quả được lặp lại qua nhiều vụ nuôi, ở những điều kiện thời tiết và môi trường khác nhau, đồng thời có thể duy trì hiệu quả khi quy mô sản xuất tăng lên. Vì vậy, kết quả hiện tại nên được xem là một dữ liệu thực địa quan trọng để tiếp tục hoàn thiện quy trình, thay vì là điểm kết thúc của quá trình đánh giá.

Mô hình có thể ứng dụng được ngay

Đối với người dân, những con số về tốc độ tăng trưởng hay kích cỡ thương phẩm chỉ thực sự có ý nghĩa khi trả lời được câu hỏi: mô hình này có dễ áp dụng và có tạo ra thu nhập hay không?

Đây cũng là lý do việc triển khai tại nhiều địa bàn có ý nghĩa thực tiễn. Ba mô hình được thực hiện với diện tích khác nhau, từ quy mô hộ gia đình đến doanh nghiệp, qua đó tạo thêm dữ liệu về khả năng tổ chức sản xuất. Trong quá trình triển khai, người dân được hướng dẫn trực tiếp về từng khâu của quy trình. Điều này giúp giảm sự phụ thuộc vào kinh nghiệm truyền miệng - một trong những nguyên nhân khiến cùng một đối tượng nuôi nhưng kết quả giữa các hộ có thể khác nhau đáng kể.

Đối với một đối tượng nuôi như ốc nhồi, chất lượng giống, mật độ thả, nguồn nước, thức ăn và cách quản lý môi trường đều có thể tác động đến tỷ lệ sống và tốc độ tăng trưởng. Vì vậy, việc chuẩn hóa các khâu kỹ thuật có thể giúp người dân giảm rủi ro khi chuyển từ mô hình thử nghiệm sang sản xuất.

Một mô hình có triển vọng không nhất thiết phải là mô hình tạo ra lợi nhuận cao nhất trên giấy, mà phải là mô hình người dân có khả năng tiếp nhận, thực hiện và kiểm soát được rủi ro.

Theo ông Vũ Văn Tân, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Ứng dụng khoa học - công nghệ Hải Phòng, việc đánh giá mô hình tại thực địa giúp làm rõ khả năng thích nghi và hiệu quả của ốc nhồi trong điều kiện sản xuất thực tế.

Từ kết quả bước đầu, Trung tâm định hướng tiếp tục theo dõi, tổng hợp số liệu, tăng cường hướng dẫn kỹ thuật và đánh giá đầy đủ các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả nuôi. Đây là cơ sở để xem xét khả năng áp dụng, nhân rộng mô hình phù hợp với điều kiện sản xuất của từng khu vực.

Cách tiếp cận này cho thấy sự thận trọng cần thiết trong chuyển giao tiến bộ kỹ thuật. Nhân rộng một mô hình nông nghiệp không đơn giản là tăng diện tích. Nếu mở rộng nhanh nhưng thiếu nguồn giống chất lượng, thiếu cán bộ kỹ thuật hỗ trợ hoặc chưa có đầu ra ổn định, rủi ro sẽ chuyển từ một vài mô hình thử nghiệm sang nhiều hộ dân. Ngược lại, nếu quy trình được hoàn thiện, người dân được đào tạo và thị trường được kết nối, việc nhân rộng sẽ có cơ sở bền vững hơn.

Từ góc nhìn chuyên môn, một mô hình nuôi thủy sản cần được đánh giá trên nhiều tầng: sinh học, kỹ thuật, kinh tế và thị trường.

Ở tầng sinh học, câu hỏi là ốc có thích nghi với môi trường hay không, tốc độ sinh trưởng thế nào, tỷ lệ sống ra sao và khả năng chống chịu trước các biến động môi trường như thế nào. Ở tầng kỹ thuật, cần xác định quy trình chăm sóc có đơn giản, dễ chuyển giao và có thể áp dụng với nhiều điều kiện ao nuôi hay không. Ở tầng kinh tế, không chỉ tính doanh thu mà cần tính đầy đủ chi phí và rủi ro. Còn ở tầng thị trường, cần xác định nhu cầu tiêu thụ, quy cách sản phẩm, giá bán và khả năng hình thành chuỗi liên kết.

Những chỉ tiêu của mô hình hiện nay cho thấy tín hiệu tích cực ở nhóm tiêu chí sinh trưởng và sức khỏe đàn nuôi. Nhưng để kết luận về tính bền vững, cần thêm dữ liệu qua nhiều mùa vụ và nhiều điều kiện sản xuất.

Đây là điểm quan trọng khi đánh giá các mô hình ứng dụng KH&CN trong nông nghiệp: thành công của một vụ nuôi là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để hình thành một mô hình sản xuất bền vững.

Không chỉ là nuôi ốc, mà là thử nghiệm một cách làm mới

Điểm đáng chú ý của mô hình ốc nhồi tại Hải Phòng nằm ở chính quá trình chuyển giao. Từ những con giống có kích thước rất nhỏ, thông qua một quy trình chăm sóc được hướng dẫn và theo dõi, đàn ốc đạt trên 35 gam/con sau khoảng 4 tháng. Kết quả đó cho thấy giá trị của việc đưa tiến bộ kỹ thuật đến đúng địa chỉ sản xuất và đồng hành với người dân trong quá trình thực hiện.

Nếu được tiếp tục hoàn thiện, mô hình có thể tạo thêm một lựa chọn cho những diện tích mặt nước phù hợp, góp phần đa dạng hóa đối tượng nuôi và nâng cao giá trị sản xuất.

Tuy nhiên, hướng phát triển dài hạn không nên dừng ở việc tăng số hộ nuôi. Một chuỗi sản xuất ốc nhồi có hiệu quả cần được hình thành từ con giống, quy trình kỹ thuật, quản lý môi trường, thu hoạch, sơ chế đến tiêu thụ sản phẩm. Trong đó, chất lượng con giống và đầu ra thị trường là hai mắt xích cần được đặc biệt quan tâm khi mở rộng quy mô. Kết quả tại các điểm triển khai đang cho thấy ốc nhồi có khả năng thích nghi với điều kiện địa phương, sinh trưởng khá nhanh, đạt kích cỡ thương phẩm và chưa ghi nhận dịch bệnh trong thời gian theo dõi.

Đây là cơ sở thực tiễn để Hải Phòng tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy trình nuôi. Nhưng giá trị lớn hơn của mô hình có lẽ nằm ở chỗ: KH&CN đã được đưa xuống ngay ao nuôi, được kiểm chứng bằng những con số và được đánh giá cùng người trực tiếp sản xuất.

Từ góc nhìn của người dân, một mô hình tốt phải dễ làm, ít rủi ro và có thị trường. Với nhà quản lý, mô hình cần có dữ liệu đủ tin cậy trước khi nhân rộng. Với giới chuyên môn, kết quả phải được kiểm chứng qua nhiều vụ và nhiều điều kiện khác nhau.

Nếu tiếp tục đáp ứng được cả ba yêu cầu đó, ốc nhồi không chỉ dừng lại ở một mô hình ứng dụng tiến bộ KH&CN, mà có thể trở thành một hướng sản xuất thủy sản bổ sung cho TP. Hải Phòng. Quan trọng hơn, câu chuyện từ những ao ốc nhồi cho thấy một nguyên tắc có tính phổ quát trong chuyển giao KH&CN: một mô hình chỉ thực sự thành công khi công nghệ tạo ra kết quả trên thực địa, người dân có thể làm được và hiệu quả có thể duy trì trong thực tế sản xuất./.