Nỗi lo con bị tụt hậu khiến cha mẹ khó nói “không” với AI

Đối với những bậc cha mẹ cho rằng con mình sẽ lớn lên, sinh sống và làm việc trong một thế giới ngày càng ngập tràn AI, việc giúp trẻ làm quen và thành thạo công nghệ này có thể trở thành một nhu cầu cấp thiết. Tuy nhiên, chính những phụ huynh đó cũng có nhiều băn khoăn về việc cho con tiếp xúc với AI. Một số nghiên cứu cho thấy việc học sinh lạm dụng AI không có giới hạn có liên quan đến sự suy giảm một số kỹ năng nhận thức.

Vậy cha mẹ đang cân bằng như thế nào giữa mong muốn chuẩn bị cho con bước vào một thế giới có AI và những lo ngại về tác động tiêu cực lâu dài của công nghệ này?

Bẫy tâm lý từ bức tranh “con nhà người ta”

Một nghiên cứu của nhóm các nhà khoa học, trong đó có Giáo sư Alex Imas thuộc Trường Kinh doanh Chicago Booth, cho thấy nỗi lo con mình bị tụt lại phía sau có thể lấn át những quan ngại về các tác động bất lợi tiềm ẩn của AI. Đáng chú ý, phần lớn nỗi lo này xuất phát từ mức độ sử dụng AI của những đứa trẻ khác.

Để đo lường một cách chính xác thái độ và tiến trình đưa ra quyết định của phụ huynh, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát trực tuyến trên nền tảng Prolific với khoảng 2.000 cha mẹ có con trong độ tuổi từ 13 đến 18 tại Mỹ, Canada và Vương quốc Anh. Thông qua một chuỗi các thử nghiệm hành vi, họ tìm cách xác định những yếu tố thực sự chi phối mức giá mà phụ huynh sẵn sàng chi trả cho một gói dịch vụ AI trả phí trong vòng 3 tháng để làm công cụ hỗ trợ trẻ làm bài tập về nhà, sửa lỗi ngữ pháp và tìm kiếm thông tin.

Các nhà nghiên cứu đã chia những người tham gia thành hai nhóm riêng biệt với các luồng thông tin tiếp cận khác nhau:

Nhóm đối chứng: Được cung cấp thông tin tích cực về tác động của AI đối với việc học tập của trẻ, trong đó cho biết các nghiên cứu gần đây cho thấy việc sử dụng những mô hình AI tiên tiến có thể cải thiện kết quả thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến viết và ngôn ngữ trong thời gian sử dụng AI.

Nhóm thử nghiệm: Tiếp nhận thông tin tích cực nêu trên, nhưng được bổ sung cảnh báo về những tác động tiêu cực tiềm ẩn. Cụ thể, một thử nghiệm thực địa với học sinh trung học cho thấy việc được sử dụng GPT trong quá trình học tập dẫn đến mức giảm gần 20% điểm số về tư duy định lượng khi các em làm bài kiểm tra sau đó mà không có AI hỗ trợ.

Sau khi tiếp nhận thông tin, phụ huynh ở cả hai nhóm được đặt vào các kịch bản giả định với tỷ lệ thanh thiếu niên sử dụng AI tại khu vực họ sinh sống tăng dần theo các mốc: 20%, 40%, 60% và 80%. Tại mỗi cột mốc, họ sẽ đưa ra mức chi phí tối đa mà bản thân chấp nhận chi trả để mua công cụ AI cho con.

Kết quả cho thấy áp lực xã hội có ảnh hưởng đáng kể đến lựa chọn của cha mẹ liên quan đến việc con sử dụng các công cụ AI tạo sinh cho học tập và các công việc khác.

Nhu cầu tài trợ công cụ AI cho con tăng vọt theo mức độ phổ biến của công nghệ này trong cộng đồng xung quanh. Cụ thể, số tiền phụ huynh sẵn sàng chi trả tăng bình quân 1,83 USD cho mỗi 10% gia tăng tỷ lệ bạn bè đồng lứa sử dụng AI. Khi so sánh giữa kịch bản chỉ có 20% trẻ em xung quanh dùng AI và kịch bản tỷ lệ này lên tới 80%, mức giá mà phụ huynh chấp nhận trả ở kịch bản sau cao hơn tới hơn 60%.

Điều ngạc nhiên nhất là sự sẵn lòng chi tiêu này hầu như không hề suy giảm, ngay cả khi phụ huynh đã được cảnh báo đầy đủ về những tác hại nguy hiểm của AI đối với tư duy của con trẻ.

“Cuộc đua” sử dụng AI và những khuyến nghị

Giải thích cho nghịch lý này, khoảng 20% phụ huynh vừa ủng hộ lệnh cấm AI vừa bỏ tiền mua AI cho con thừa nhận rằng, họ bị dằn xé bởi nỗi sợ nếu mình không mua, con mình sẽ ngay lập tức bị yếu thế trước bạn bè. Trong khi đó, hơn 70% phụ huynh cho rằng AI sẽ giúp ích cho con trong ngắn hạn, dù họ cũng nhận thức được những tác động tiêu cực có thể xảy ra về lâu dài.

Các nhà nghiên cứu gọi hiện tượng tâm lý - xã hội này là “động lực cuộc đua” (rat-race dynamics). Trong một môi trường mà mọi người đều lao vào cuộc đua để không bị bỏ lại phía sau, thực tế không nhất thiết vì bản thân họ đánh giá cao lợi ích của việc tham gia, mà vì lo ngại sẽ bất lợi nếu những người khác cùng tham gia còn mình thì không.

Từ thực trạng này, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng, để giải quyết bài toán lạm dụng AI ở giới trẻ, xã hội không thể trông chờ vào sự tự giác hay định hướng riêng lẻ của từng gia đình. Thay vào đó, cần phải có những hành động tập thể mang tính quy chuẩn như: Áp dụng các chính sách sử dụng AI có kiểm soát và có cấu trúc chặt chẽ ở cấp độ nhà trường; thiết lập sự phối hợp đồng bộ giữa nhà trường và phụ huynh về giới hạn tiếp xúc công nghệ của học sinh.

Thú vị hơn, các nhà khoa học lưu ý rằng “động lực cuộc đua” không chỉ diễn ra trong phạm vi giáo dục gia đình. Trên thị trường thương mại, rất nhiều doanh nghiệp hiện nay cũng đang rơi vào cái bẫy tương tự khi đổ hàng triệu USD đầu tư vào AI chỉ vì sợ bị tụt hậu so với đối thủ, bất chấp việc khoản đầu tư đó có thực sự mang lại giá trị gia tăng hay lợi nhuận thực tế hay không.

Nhìn nhận và thấu hiểu được bản chất của cuộc đua tâm lý này chính là chìa khóa cốt lõi giúp các nhà quản lý, các nhà giáo dục và chính các bậc cha mẹ tìm ra điểm cân bằng bền vững, nơi công nghệ phục vụ cho sự phát triển con người, thay vì biến con người thành những kẻ phụ thuộc vô điều kiện trong một cuộc đua vô tận./.