Nội dung báo chí trở thành "tài sản số" trong kỷ nguyên AI

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đang làm thay đổi cách nội dung báo chí được khai thác và tạo ra giá trị. Từ chỗ bị thu thập tự do để huấn luyện mô hình, nội dung báo chí đang dần được nhìn nhận như một loại tài sản có thể định giá, đàm phán và cấp phép. Xu hướng này mở ra nguồn thu mới, đồng thời đặt ra yêu cầu các cơ quan báo chí phải chủ động bảo vệ và khai thác hiệu quả tài sản nội dung của mình.

Cuộc chiến pháp lý mở đường cho bàn đàm phán

Trong nhiều năm, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) được huấn luyện trên khối lượng dữ liệu khổng lồ thu thập từ Internet, trong đó có nội dung của các cơ quan báo chí. Việc khai thác này phần lớn diễn ra mà không có sự đồng ý hay chi trả tương xứng cho các tòa soạn, dù họ phải đầu tư đáng kể nguồn lực cho hoạt động thu thập thông tin, điều tra, xác minh và biên tập.

Phản ứng của giới báo chí trước hết thể hiện qua các vụ kiện. Theo thống kê của trang theo dõi Everything-PR, The New York Times là cơ quan báo chí đi đầu với vụ kiện OpenAI và Microsoft, tiếp sau là nhiều tờ báo khác như New York Daily News, The Intercept, The Denver Post hay Chicago Tribune. Vào tháng 1/2026, thẩm phán Sidney Stein đã yêu cầu OpenAI cung cấp toàn bộ mẫu dữ liệu gồm 20 triệu cuộc hội thoại của người dùng ChatGPT để phục vụ quá trình xét xử. Làn sóng pháp lý tiếp tục lan rộng: ngày 27/2/2026, tổ chức đại diện quyền lợi các nhà xuất bản Đan Mạch (DPCMO) khởi kiện OpenAI; ngày 2/11/2026, The New York Times, Chicago Tribune, Orlando Sentinel và Daily News khởi kiện Brave Software, đơn vị phát triển trình duyệt Brave, với cáo buộc thu thập trái phép bài viết để cung cấp cho các công ty AI.

Tuy nhiên, kiện tụng không phải là con đường duy nhất. Chính sức ép pháp lý đã góp phần thúc đẩy các công ty công nghệ tìm đến giải pháp thỏa thuận, qua đó hình thành một thị trường cấp phép nội dung ngày càng rõ nét.

Làn sóng hợp đồng cấp phép và những con số

Song song với các vụ kiện, số lượng thỏa thuận cấp phép giữa cơ quan báo chí và công ty AI đã tăng nhanh trong năm 2026. Một trong những hợp đồng lớn nhất là thỏa thuận giữa tập đoàn News Corp và OpenAI, ký từ tháng 5/2024, có giá trị lên tới 250 triệu USD trong 5 năm. Ngày 4/3/2026, News Corp tiếp tục ký thỏa thuận nhiều năm với Meta, theo đó Meta sẽ chi trả tới 50 triệu USD mỗi năm trong ít nhất 3 năm. Một số thỏa thuận khác cũng được công bố, như thỏa thuận giữa The New York Times và Amazon, được cho là có giá trị khoảng 20-25 triệu USD mỗi năm.

Không chỉ các tập đoàn lớn, nhiều cơ quan báo chí quy mô vừa cũng bắt đầu tham gia thị trường này. Ngày 2/3/2026, nhà xuất bản Reach (Anh) ký thỏa thuận cho phép nội dung của mình được sử dụng trong mô hình AI Nova và trợ lý ảo Alexa của Amazon, với mức chi trả dựa trên mức độ sử dụng. Ngày 31/7/2026, Gannett ký thỏa thuận cấp phép AI lớn đầu tiên và tham gia chương trình đối tác nhà xuất bản của Perplexity.

Các thỏa thuận này cho thấy nội dung báo chí chính thống, đã được kiểm chứng và biên tập, đang trở thành nguồn dữ liệu có giá trị đối với các hệ thống AI. Tuy nhiên, mức độ minh bạch của thị trường vẫn còn hạn chế. Theo phân tích của công ty Massive dựa trên dữ liệu của Press Gazette, trong 49 thỏa thuận cấp phép được ghi nhận, chỉ 9 thỏa thuận có thông tin về giá trị, và phần lớn số liệu này đến từ báo chí chứ không phải do các bên công bố chính thức.

Từ chi trả một lần đến trả theo giá trị đóng góp

Bên cạnh các hợp đồng trọn gói, một số mô hình chi trả mới đang được thử nghiệm. Theo Digiday, Google đang mở rộng chương trình thí điểm chi trả cho nhà xuất bản khi nội dung của họ đóng góp đáng kể vào các câu trả lời do AI tạo ra trên Gemini, AI Overviews và AI Mode. Các đơn vị tham gia được cung cấp thêm một công cụ theo dõi doanh thu AI trong bảng điều khiển Search Console. Ngày 16/10/2026, Google cho biết đã có hơn 400 ấn phẩm trên toàn cầu tham gia chương trình thí điểm tin tức AI của hãng. Một số nền tảng khác như Prorata.ai và Perplexity cũng áp dụng hình thức chia sẻ doanh thu từ những câu trả lời có sử dụng nội dung của nhà xuất bản.

Cách tiếp cận này phản ánh sự dịch chuyển trong cách định giá nội dung: giá trị không chỉ nằm ở kho lưu trữ dùng để huấn luyện mô hình một lần, mà còn ở khả năng nội dung được trích dẫn, cập nhật và sử dụng liên tục trong các câu trả lời. Một lãnh đạo tòa soạn tham gia chương trình của Google nhận định, đây có thể xem là bước thử nghiệm ban đầu cho một thị trường dữ liệu, nơi nhà xuất bản hiểu rõ hơn loại nội dung nào có giá trị đối với hệ thống AI.

Tuy nhiên, các mô hình này cũng tiềm ẩn những vấn đề cần cân nhắc. Theo một số ý kiến được Digiday ghi nhận, mức doanh thu từ chương trình hiện chưa đủ hấp dẫn, đồng thời việc tham gia có thể làm giảm vị thế đàm phán của nhà xuất bản, khi nền tảng có cơ sở để cho rằng họ đã chi trả cho việc sử dụng nội dung.

Ngoài ra, hạ tầng kỹ thuật phục vụ cấp phép vẫn chưa hoàn thiện. Theo khảo sát của Massive với 47 trang tin tức, chỉ 3 trang công bố tín hiệu cấp phép hoặc điều kiện sử dụng ở dạng máy có thể đọc được trong tệp robots.txt; 13 trang khác chỉ nêu điều khoản dưới dạng ghi chú. Điều này cho thấy, để tham gia thị trường cấp phép một cách hiệu quả, các tòa soạn không chỉ cần năng lực pháp lý mà còn cần năng lực kỹ thuật.

Báo chí Việt Nam: Chuẩn bị nền tảng để khai thác tài sản nội dung

Tại Việt Nam, Quyết định số 348/QĐ-TTg ngày 6/4/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 xác định tạo nguồn thu mới và thúc đẩy phát triển công nghiệp nội dung số là một trong những mục tiêu quan trọng. Trong bối cảnh đó, xu hướng cấp phép nội dung cho AI có thể được xem là một hướng đi cần được nghiên cứu.

Về khung pháp lý, Luật Báo chí 2025 được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đã mở rộng cơ chế nguồn thu, hoạt động liên kết, khai thác bản quyền và phát triển các mô hình kinh tế báo chí phù hợp với chuyển đổi số. Đây là cơ sở quan trọng để các cơ quan báo chí chủ động hơn trong việc định giá và khai thác tác phẩm của mình. Bên cạnh đó, thực tế cho thấy phần lớn doanh thu quảng cáo trực tuyến hiện nay đang chảy về các nền tảng công nghệ toàn cầu, đòi hỏi báo chí phải tìm kiếm những nguồn thu bổ sung, bớt phụ thuộc vào lượt truy cập.

Tuy nhiên, để tham gia thị trường cấp phép, các cơ quan báo chí Việt Nam có thể cần chuẩn bị trên nhiều phương diện. Trước hết là chuẩn hóa và số hóa kho dữ liệu báo chí tích lũy qua nhiều năm, gắn thông tin về tác giả, thời gian, chủ đề và quyền sở hữu, từ đó tạo cơ sở để xác định giá trị và phạm vi cấp phép. Tiếp đến là xây dựng các tín hiệu cấp phép rõ ràng trên hạ tầng kỹ thuật của tòa soạn, giúp hệ thống AI nhận biết điều kiện sử dụng nội dung.

Bên cạnh đó, kinh nghiệm quốc tế cho thấy các tòa soạn quy mô nhỏ thường gặp bất lợi khi đàm phán riêng lẻ với các tập đoàn công nghệ. Trong khi đó, phần lớn thỏa thuận hiện nay không công bố giá trị hay cách tính phí, khiến việc tham chiếu mức giá trở nên khó khăn. Vì vậy, việc nghiên cứu các cơ chế phối hợp, chẳng hạn như đàm phán thông qua tổ chức đại diện như hình thức DPCMO đang được thực hiện tại Đan Mạch, có thể là hướng tiếp cận đáng tham khảo.

Trong kỷ nguyên AI, nội dung báo chí chính thống, được kiểm chứng và biên tập kỹ lưỡng, đang trở thành nguồn tài nguyên có giá trị đối với các hệ thống thông tin mới. Đối với báo chí Việt Nam, việc chủ động bảo vệ bản quyền, chuẩn hóa dữ liệu và chuẩn bị năng lực đàm phán không chỉ góp phần tạo nguồn thu mới theo định hướng của Chiến lược chuyển đổi số báo chí, mà còn giúp khẳng định giá trị của lao động báo chí trong môi trường thông tin đang thay đổi./.

Tài liệu tham khảo:

[1] Press Gazette (2026), "Who's suing AI and who's signing", https://pressgazette.co.uk/platforms/news-publisher-ai-deals-lawsuits-openai-google/, truy cập ngày 5/11/2026.

[2] Everything-PR (2026), "Publisher AI Licensing Deal Tracker", https://everything-pr.com/ai-licensing-tracker, truy cập ngày 5/11/2026.

[3] J. Davies, S. Guaglione (2026), "Google rolls out pay-per-value AI licensing program to publishers", Digiday, https://digiday.com/media/google-rolls-out-pay-value-ai-licensing-program-to-publishers/, truy cập ngày 5/11/2026.

[4] Massive (2026), "AI Data Licensing Deals in 2026: 49 Publisher Deals, and Only 9 Have a Reported Price", https://www.joinmassive.com/blog/ai-data-licensing-deals, truy cập ngày 5/11/2026.

[5] Tạp chí Luật sư Việt Nam (2026), "Luật Báo chí 2025: Từ quản lý báo chí đến quản trị không gian thông tin số", https://lsvn.vn/luat-bao-chi-2025-tu-quan-ly-bao-chi-den-quan-tri-khong-gian-thong-tin-so-a174298.html, truy cập ngày 5/11/2026.