Những "nút thắt" cần gỡ trước khi sửa Luật Bưu chính

Ngày 15/5/2026, Đoàn công tác của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KHCN&MT) Quốc hội khóa XVI do ông Nguyễn Phương Tuấn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban làm Trưởng đoàn, đã khảo sát thực tế tại Công ty Cổ phần Dịch vụ Giao Hàng Nhanh (GHN) và Công ty TNHH SPX Express, phục vụ công tác thẩm tra dự án Luật Bưu chính (sửa đổi). Tham dự còn có lãnh đạo Vụ Bưu chính, Vụ Pháp chế, Bộ KH&CN và Sở KH&CN TP.HCM.

Từ "chuyển phát thư tín" đến hạ tầng của nền kinh tế số

Nếu như cách đây hơn một thập kỷ, Luật Bưu chính 2010 chủ yếu điều chỉnh hoạt động thư tín và chuyển phát truyền thống, thì hiện nay bưu chính đã trở thành "xương sống" của thương mại điện tử (TMĐT).

Mỗi ngày, các doanh nghiệp (DN) như GHN hay SPX xử lý hàng triệu đơn hàng, kết nối từ trung tâm đô thị đến vùng sâu, vùng xa. Không còn đơn thuần là giao nhận hàng hóa, DN bưu chính giờ đây đồng thời cung cấp hàng loạt dịch vụ đi kèm như thu hộ tiền hàng (COD), đối soát, khai giá, lắp đặt hàng điện máy, quản lý kho vận và điều phối chuỗi cung ứng.

GHN thành lập từ năm 2012, là một trong những DN tiên phong trong lĩnh vực giao nhận và logistics, TMĐT tại Việt Nam, vận hành hơn 1.000 bưu cục và kho phân loại tại 34 tỉnh thành, với công suất xử lý tới 2 triệu đơn hàng mỗi ngày, được ghi nhận là một trong những đơn vị giữ vai trò chủ chốt trên thị trường giao hàng chặng cuối.

SPX Express, ra mắt thị trường Việt Nam năm 2020, là công ty thuộc tập đoàn Sea Limited, phủ sóng 98% các xã vùng sâu vùng xa với hơn 1.000 bưu cục và 22 trung tâm phân loại trên toàn quốc, có khả năng xử lý hàng triệu bưu kiện mỗi ngày. SPX đạt tỷ lệ lấy hàng thành công trung bình 99% và tỷ lệ giao thành công trên 97%, phục vụ hơn 50.000 khách hàng và đối tác, được tin cậy bởi hàng triệu người tiêu dùng.

Ưu tiên hàng đầu của SPX là đầu tư vào công nghệ, cải tiến quy trình và phát triển nguồn nhân lực, hướng đến vị trí dẫn đầu trong nước và khu vực.

Về công nghệ, GHN tự xây dựng hệ thống mã vùng nội bộ chi tiết đến cấp xã/phường, ứng dụng AI trong dự báo lưu lượng hàng hóa và điều phối vận hành. Đồng thời, triển khai robot AGV và AMR tại Trung tâm Trung chuyển Hưng Yên, hoạt động liên tục 24/7, giúp tiết kiệm 50% thời gian di chuyển nội bộ.

Sự tăng trưởng này kéo theo yêu cầu cấp thiết về một hành lang pháp lý mới. Nhiều hoạt động đã tồn tại phổ biến nhiều năm nhưng chưa được Luật Bưu chính điều chỉnh rõ ràng, đặc biệt là COD - "huyết mạch" của TMĐT Việt Nam.

Phân cấp cấp phép: Doanh nghiệp loay hoay giữa trung ương và địa phương

Theo Nghị quyết 20/2026/NQ-CP, thẩm quyền cấp giấy phép bưu chính liên tỉnh và quốc tế được chuyển từ cơ quan chuyên ngành trung ương về UBND cấp tỉnh nơi DN đặt trụ sở. Đây là thay đổi lớn khiến ông Lương Duy Hoài không khỏi lo ngại.

Theo ông Lương Duy Hoài, Tổng giám đốc GHN hoạt động bưu chính liên tỉnh và quốc tế trải rộng trên nhiều địa phương, nhưng cơ chế phối hợp giữa cơ quan cấp phép tại địa phương và cơ quan quản lý chuyên ngành Trung ương sau phân cấp vẫn chưa được làm rõ. UBND cấp tỉnh sẽ tự thẩm định độc lập hay vẫn lấy ý kiến chuyên môn từ cơ quan quản lý ngành? Đó là câu hỏi DN chưa có lời giải.

Chưa hết, quy trình phối hợp với Bộ Công an về an ninh bưu chính, vốn được thực hiện ở cấp Trung ương, cũng chưa rõ sẽ tiếp tục hay chuyển về Công an địa phương. Ông Lương Duy Hoài đề xuất cần sớm ban hành hướng dẫn cụ thể về cơ chế phối hợp và quy trình xử lý hồ sơ sau phân cấp, tránh tạo ra cách hiểu và áp dụng không đồng nhất giữa các địa phương.

Ngược lại, ông Jason Bay, Giám đốc Quốc gia thị trường Việt Nam của Sea Limited, cho rằng quy trình cấp phép hiện tại đang hoạt động tốt và đề nghị giữ nguyên cơ chế hiện hành, tránh xáo trộn không cần thiết.

COD - dịch vụ thiết yếu vẫn chưa có "hộ khẩu" pháp lý

COD hiện là cấu phần thiết yếu của dịch vụ bưu chính, đặc biệt trong thương mại điện tử và giao hàng chặng cuối. Tuy nhiên, Luật Bưu chính chưa có quy định riêng về COD.

Hiện DN đang phải vận hành dựa trên nguyên tắc pháp luật dân sự, vốn không được thiết kế để điều chỉnh đặc thù hoạt động bưu chính, dẫn đến nguy cơ các cơ quan quản lý hiểu và áp dụng pháp luật khác nhau, ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định kinh doanh của toàn ngành.

Không chỉ vậy, nhiều khái niệm trong Luật Bưu chính 2010 cũng đang "lỗi nhịp" với thực tế kinh doanh số. SPX cho rằng mô hình khách hàng hiện nay không còn đơn thuần là quan hệ trực tiếp giữa người gửi và DN bưu chính.

Trong hệ sinh thái TMĐT, các sàn giao dịch hay nền tảng số mới là chủ thể ký hợp đồng chính, đặt ra yêu cầu luật mới phải đủ linh hoạt để thích ứng với các mô hình kinh doanh đang thay đổi từng ngày.

Bưu chính xanh và bài toán chính sách cho tương lai

Trong bối cảnh các đô thị lớn bắt đầu siết khí thải và hạn chế phương tiện nhiên liệu hóa thạch, DN giao nhận đang chịu áp lực lớn trong việc thay đổi đội xe vận hành. GHN cho biết đang nghiên cứu sử dụng xe tải điện nhưng vẫn gặp nhiều vướng mắc về thủ tục nhập khẩu, đăng kiểm, tiêu chuẩn kỹ thuật và chi phí đầu tư hạ tầng sạc.

Với khoảng 14.000 người giao hàng (shipper) trên toàn quốc, việc chuyển đổi đồng loạt sang xe điện là bài toán tài chính khổng lồ, đòi hỏi một lộ trình chính sách rõ ràng và đồng bộ từ phía Nhà nước, bao gồm hỗ trợ trợ giá, ưu đãi lãi suất hoặc cho thuê trả góp phương tiện điện.

Các DN cũng đề xuất cấp phù hiệu "Bưu chính" riêng cho phương tiện vận tải, bởi hiện nay quy định lưu thông phương tiện bưu chính giữa các địa phương vẫn chưa thống nhất: TP.HCM vẫn có cơ chế hỗ trợ đối với xe thư báo trong nội đô, trong khi Hà Nội áp dụng quy định hạn chế xe tải khá chặt chẽ đối với mọi loại hình vận tải hàng hóa.

Ngoài ra, vấn đề an ninh bưu chính cũng được đặt ra gay gắt hơn khi lượng hàng hóa lưu thông ngày càng lớn. Danh mục hàng cấm hiện vẫn phân tán ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau, gây khó khăn trong tra cứu và thực thi.

SPX cũng kiến nghị cho phép DN bưu chính được quyền yêu cầu nhân sự cung cấp lý lịch tư pháp nhằm kiểm soát rủi ro, sau khi thực tế đã phát sinh trường hợp nhân sự có tiền án, tiền sự không được phát hiện kịp thời.

Phát biểu tại buổi làm việc, Phó Chủ nhiệm Nguyễn Phương Tuấn ghi nhận những ý kiến tâm huyết từ phía DN và nhấn mạnh đây là nguồn thông tin thực tiễn quý giá.

Ông mong muốn các DN tiếp tục đóng góp ý kiến, để Luật Bưu chính (sửa đổi) khi được Quốc hội thông qua, thực sự phát huy hiệu quả trong cuộc sống./.