Người thầy trong đại học nghiên cứu: Không chỉ truyền đạt tri thức mà cần dẫn dắt sáng tạo
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức (Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội) đã có cuộc trao đổi với Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam về vai trò của người thầy trong mô hình đại học nghiên cứu. Theo ông, người thầy ngày nay không chỉ cần truyền đạt tri thức mà còn cần dẫn dắt sự sáng tạo; đồng thời gợi mở nhiều góc nhìn về đào tạo nhân tài, ứng dụng AI và liêm chính học thuật.

Thưa Giáo sư, trong bối cảnh đại học ngày càng gắn chặt với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo, vai trò của người thầy đại học đã thay đổi như thế nào so với trước đây?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Theo tôi, sự thay đổi sâu sắc nhất là người thầy phải dẫn dắt và giúp người học hình thành năng lực tạo ra tri thức và sử dụng tri thức có trách nhiệm. Trong đại học nghiên cứu, bài giảng cần đưa sinh viên đến với cách phát hiện và đặt ra một vấn đề mới, kiểm chứng giả thuyết và rút ra kết luận trong giới hạn của bằng chứng. Kiến thức nền tảng vẫn đặc biệt quan trọng, bởi thiếu nền tảng kiến thức thì người học khó có đủ kiến thức và năng lực để sáng tạo, để phân biệt được một ý tưởng có giá trị với một nhận định chỉ có vẻ thuyết phục.
Người thầy vì vậy phải tham gia vào đời sống nghiên cứu thực sự. Khi đang giải quyết những vấn đề còn chưa có lời giải, thầy hiểu rõ giới hạn của kiến thức hiện có, những sai lầm thường gặp và các công cụ và phương pháp cần thiết để có được một kết quả đáng tin cậy. Những trải nghiệm ấy làm cho việc giảng dạy có chiều sâu, đồng thời giúp sinh viên nhận ra khoa học là một quá trình liên tục đặt câu hỏi và tự sửa mình.
Vai trò dẫn dắt còn thể hiện ở khả năng lựa chọn hướng đi. Phải tiếp cận và truyền đạt cho người học những nghiên cứu tiên tiến của thế giới. Trong lĩnh vực vật liệu và kết cấu tiên tiến mà tôi theo đuổi, một bài toán có thể vừa chứa đựng vấn đề cơ học cơ bản, vừa gắn với yêu cầu thực tiễn, hiệu quả sử dụng vật liệu và độ bền của chúng. Người thầy cần giúp học trò hiểu mối liên hệ ấy, biết vì sao nghiên cứu của mình đáng làm và kết quả có thể đóng góp ở đâu.
Tôi cho rằng thành công của người thầy trong đại học nghiên cứu được thể hiện rõ khi học trò có thể tự xác định vấn đề, bảo vệ kết luận bằng lập luận, chứng cứ khoa học và tiếp tục trưởng thành sau khi rời sự hướng dẫn trực tiếp của thầy. Đó là một trách nhiệm dài hạn vượt ra ngoài thời lượng lên lớp của từng học phần, đòi hỏi người thầy không chỉ có tầm mà còn phải có tâm, yêu nghề, tận tụy, nhiệt huyết với học trò.
Theo Giáo sư, đâu là khác biệt căn bản giữa một giảng viên “dạy tốt” và một người thầy có khả năng đào tạo nên những nhà khoa học, kỹ sư giỏi?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Một giảng viên dạy tốt giúp sinh viên hiểu đúng và vận dụng được kiến thức. Đó là nền móng rất đáng trân trọng. Để đào tạo nên nhà khoa học và kỹ sư giỏi, người thầy còn phải giúp người học yêu nghề, có hoài bão, có năng lực xử lý những tình huống mà lời giải chưa có sẵn, dữ liệu chưa đầy đủ hoặc nhiều yêu cầu kỹ thuật xung đột với nhau.
Khác biệt căn bản nằm ở cách hình thành phương pháp nghiên cứu và năng lực tư duy. Sinh viên có thể giải đúng một bài tập đã được xác định đầy đủ nhưng vẫn lúng túng khi phải lựa chọn mô hình, nhận diện giả thuyết hoặc giải thích vì sao kết quả tính toán khác với thực nghiệm. Người thầy giỏi phải dẫn các em đi qua những bước ấy: đặt vấn đề, lựa chọn phương pháp, kiểm chứng và đánh giá giới hạn của lời giải. Với kỹ sư, một phương án còn phải được xem xét trong điều kiện thiết kế, thi công, năng lực công nghệ hiện có, chi phí, an toàn và trách nhiệm đối với con người.
Muốn làm được điều đó, thầy cần hiểu từng học trò. Có em có tư duy toán học tốt, có em mạnh về thực nghiệm, có em nổi bật ở khả năng kết nối vấn đề, có em xuất phát điểm còn yếu. Người thầy cần tận tụy giảng giải để từng em hiểu từng công thức, giao nhiệm vụ phù hợp với độ khó tăng dần và phản hồi nghiêm túc. Điều đó sẽ giúp tiềm năng của từng em được phát huy và dần trở thành năng lực sáng tạo. Người thầy cũng cần biết lùi lại đúng lúc để học trò mạnh dạn tự quyết định và chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Một điều tôi đặc biệt coi trọng là cách người thầy ứng xử trước ý kiến khác biệt. Nếu học trò có bằng chứng tốt, thầy phải sẵn sàng xem lại nhận định của mình. Sự nghiêm khắc về chuẩn mực cần đi cùng sự cởi mở về học thuật. Học trò học được từ thầy phương pháp nghiên cứu, tư duy phản biện, tư duy hệ thống và kỹ năng làm việc nhóm.
Giáo sư từng nhiều năm xây dựng nhóm nghiên cứu gắn với đào tạo. Một sinh viên nên được tiếp cận nghiên cứu khoa học từ thời điểm nào và bằng cách nào để nghiên cứu không trở thành hoạt động mang tính phong trào?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Sinh viên nên được tiếp cận tinh thần nghiên cứu ngay từ những năm đầu đại học; mức độ tham gia cần phù hợp với kiến thức và sự trưởng thành của từng em. Tiếp cận sớm có thể bắt đầu bằng việc đọc một tài liệu có hướng dẫn, giải thích một hiện tượng, tính toán lại, tái lập một kết quả đơn giản hoặc học cách ghi chép dữ liệu. Chưa cần vội yêu cầu các em có bài báo khi những kỹ năng cơ bản còn chưa vững.
Khi xây dựng nhóm nghiên cứu về vật liệu và kết cấu tiên tiến, tôi coi trọng sự gắn kết giữa các thế hệ: giảng viên, tiến sĩ trẻ, nghiên cứu sinh và sinh viên cùng tham gia một môi trường học thuật. Sinh viên được học từ những người đi trước, được tham dự các buổi thảo luận và từng bước nhận nhiệm vụ phù hợp. Một nhóm nghiên cứu có sức sống khi tạo được quá trình kế thừa như vậy, để người được dìu dắt hôm nay có thể trở thành người hướng dẫn vào ngày mai.
Để nhóm nghiên cứu hiệu quả, mỗi nhiệm vụ cần có câu hỏi rõ, kế hoạch khả thi và người theo dõi thường xuyên. Ví dụ, trước khi đề xuất một bài toán mới, kết cấu mới, sinh viên cần hiểu cộng đồng đã nghiên cứu đến đâu, đạt được kết quả gì, sử dụng phương pháp nào, thiết lập được bài toán với những điểm đóng góp mới, hiểu điều kiện biên, lựa chọn phương pháp nghiên cứu tối ưu và kiểm tra kết quả tính toán. Từ đó, các em mới có cơ sở đánh giá đóng góp của phương án mình đề xuất. Một kết quả không như kỳ vọng vẫn có giá trị trong nghiên cứu và đào tạo nếu được phân tích trung thực.
Nhà trường cũng cần công nhận quá trình học tập ấy trong chương trình đào tạo và tạo điều kiện để sinh viên theo đuổi nhóm nghiên cứu và đề tài qua nhiều học kỳ. Nếu nghiên cứu chỉ được khởi động để kịp một cuộc thi, rồi dừng lại sau lễ trao giải, rất khó hình thành năng lực bền vững. Công bố và giải thưởng là những kết quả đáng khích lệ; sự trưởng thành về phương pháp và tư duy mới là cơ sở cho chặng đường khoa học tiếp theo.
Trong quá trình hướng dẫn sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh, Giáo sư coi trọng phẩm chất gì hơn: kiến thức, năng lực nghiên cứu, tư duy độc lập hay phẩm chất và sự bền bỉ của người làm khoa học?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Tôi nhìn những phẩm chất ấy trong mối quan hệ chặt chẽ và biện chứng với nhau. Kiến thức là nền tảng; năng lực nghiên cứu giúp biến câu hỏi thành một quá trình kiểm chứng; tư duy độc lập tạo khả năng đóng góp mới; sự bền bỉ giúp người học theo đuổi công việc đến khi đạt được mục tiêu. Trong đó, trung thực và trách nhiệm, sự bền bỉ, kiên trì là điều kiện phải được giữ vững ở mọi giai đoạn.
Kiến thức có thể bổ sung, kỹ năng có thể rèn luyện. Nhưng nếu người làm khoa học dễ dàng bỏ qua dữ liệu bất lợi, lựa chọn kết quả theo mong muốn hoặc nhận đóng góp của người khác làm của mình, thì năng lực càng lớn càng có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Một kết quả nghiên cứu chỉ có ý nghĩa khi người khác có thể tin vào cách nó được tạo ra. Với các ngành kỹ thuật, sự trung thực còn liên quan trực tiếp đến an toàn của công trình và cộng đồng.
Tư duy độc lập cũng cần được hiểu đúng. Đó là khả năng đưa ra nhận định có căn cứ, biết tiếp nhận phản biện và thay đổi kết luận khi có bằng chứng tốt hơn. Tôi mong học trò dám hỏi vì sao, dám đề xuất cách làm khác, nhưng phải giải thích được cơ sở của lựa chọn ấy. Người thầy hướng dẫn có trách nhiệm tạo không gian để các em thực hành điều đó.
Sự bền bỉ mà tôi coi trọng là sự kiên trì có suy xét. Khi một mô hình không phù hợp hoặc một giả thuyết không được dữ liệu ủng hộ, người nghiên cứu cần đủ bản lĩnh để điều chỉnh hướng đi. Cố giữ một kết luận sai không phải là kiên trì khoa học. Với sinh viên, tôi chú trọng sự tò mò và thói quen học tập; với nghiên cứu sinh, yêu cầu về tính độc lập và khả năng đóng góp mới phải cao hơn. Chuẩn mực trung thực thì không thay đổi theo cấp học.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi nhanh chóng việc học, nghiên cứu và công bố khoa học. Khi sinh viên có thể sử dụng AI để tìm tài liệu, viết mã, phân tích dữ liệu và hỗ trợ viết học thuật, điều gì trong vai trò của người thầy là không thể thay thế?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: AI có thể hỗ trợ nhiều công đoạn của việc học và nghiên cứu. Tuy nhiên, trách nhiệm xác định điều gì đáng nghiên cứu, bằng chứng nào đủ tin cậy và một kết quả nên được sử dụng ra sao vẫn thuộc về con người. Vai trò của người thầy nằm ở việc giúp học trò hình thành năng lực phán đoán và ý thức trách nhiệm ấy.

Trong nghiên cứu kỹ thuật, một lời giải trình bày rất mạch lạc vẫn có thể chứa giả thiết vật lý không phù hợp. Một đoạn mã chạy được chưa bảo đảm mô hình đúng; một kết quả trông có vẻ hợp lý chưa chứng minh được độ tin cậy. Người thầy phải hướng dẫn sinh viên kiểm tra từ bản chất của bài toán: định luật bảo toàn, điều kiện biên, đơn vị, trường hợp giới hạn, độ hội tụ và sự đối chiếu với dữ liệu hoặc lời giải đã được xác nhận. Khi công cụ tạo kết quả nhanh hơn, năng lực kiểm chứng càng cần được rèn luyện kỹ.
Người thầy còn giúp học trò lựa chọn đường đi trong những thời điểm khó khăn. Có em chưa nhận ra thế mạnh của mình, có em mất tự tin sau nhiều lần thất bại. Sự quan tâm dựa trên hiểu biết về từng người, cùng những yêu cầu đúng lúc, có thể giúp các em vượt qua một giai đoạn quan trọng. Đó là quan hệ giáo dục có trách nhiệm, được xây dựng qua thời gian và sự tin cậy.
Tôi cho rằng, người thầy cần chủ động học và sử dụng công nghệ mới, đồng thời nâng chất lượng của những câu hỏi mình đặt ra cho sinh viên. Nếu việc đánh giá chỉ yêu cầu tái hiện thông tin, công cụ có thể thực hiện thay nhiều phần việc. Nếu yêu cầu người học giải thích lựa chọn, kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm về kết luận, công nghệ sẽ trở thành phương tiện giúp đào tạo sâu hơn.
Làm thế nào để người thầy vừa khuyến khích sinh viên sử dụng AI và công nghệ mới, vừa bảo đảm liêm chính học thuật và năng lực tư duy độc lập, thưa Giáo sư?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Tôi cho rằng cần bắt đầu từ quy định rõ ràng cho từng học phần và từng nhiệm vụ nghiên cứu. Sinh viên phải biết phần việc nào được phép sử dụng AI, phần nào cần tự thực hiện và việc sử dụng công cụ phải được khai báo như thế nào. Một yêu cầu chung chung về “dùng AI có trách nhiệm” sẽ khó chuyển thành hành vi cụ thể nếu thiếu hướng dẫn và tiêu chí đánh giá.
Về thực hành, người học cần lưu lại dấu vết của quá trình nghiên cứu: nguồn tài liệu đã kiểm tra, các phiên bản mã, dữ liệu gốc, quyết định xử lý và những nội dung có sự hỗ trợ của AI. Tài liệu do công cụ gợi ý phải được đối chiếu với nguồn thật; kết quả tính toán phải được kiểm chứng độc lập. Dữ liệu cá nhân, dữ liệu mật hoặc tài liệu chưa được phép chia sẻ không được tùy tiện đưa vào các hệ thống bên ngoài. Tác giả vẫn phải chịu trách nhiệm đối với toàn bộ nội dung mình nộp hoặc công bố.
Cách đánh giá cũng phải thay đổi. Có thể kết hợp sản phẩm cuối cùng với báo cáo quá trình, trình bày trực tiếp và câu hỏi mở rộng. Chẳng hạn, sau khi sinh viên sử dụng AI hỗ trợ viết mã mô phỏng, người thầy có thể yêu cầu các em giải thích thuật toán, thay đổi một điều kiện biên và dự đoán tác động trước khi chạy lại. Qua đó, thầy đánh giá được mức độ làm chủ bài toán. Không nên chỉ dựa vào một công cụ phát hiện văn bản để kết luận về hành vi gian lận.
Theo Giáo sư, các trường đại học Việt Nam cần thay đổi điều gì để giảng viên có đủ thời gian và điều kiện vừa giảng dạy tốt, vừa nghiên cứu tốt?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Điều cần thay đổi trước hết là cách tổ chức công việc và phân bổ nguồn lực. Một giảng viên khó có thể nghiên cứu sâu nếu lịch làm việc bị chia nhỏ bởi quá nhiều giờ đứng lớp và thủ tục hành chính. Đại học nghiên cứu cần bảo đảm những khoảng thời gian đủ liên tục cho nghiên cứu, đồng thời đầu tư để chất lượng giảng dạy được duy trì bằng đội ngũ và cách tổ chức phù hợp. Đặc biệt với khoa học cơ bản, các nghiên cứu đỉnh cao không thể làm ăn xổi, mà kết quả thường đòi hỏi bằng nhiều năm miệt mài.
Tôi cho rằng, cần phân bổ nhiệm vụ theo giai đoạn nghề nghiệp, đặc thù ngành và vai trò của từng giảng viên. Người đang xây dựng hướng nghiên cứu mới, chủ trì một đề tài lớn hoặc hướng dẫn nhiều nghiên cứu sinh cần có cơ chế điều chỉnh khối lượng giảng dạy. Trợ giảng và bộ phận hỗ trợ nghiên cứu phải được đào tạo và sử dụng hiệu quả. Bên cạnh đó, việc giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa mua sắm và thanh quyết toán, bảo đảm trách nhiệm giải trình, sẽ trả lại thời gian cho chuyên môn.
Song song đó, việc đầu tư ổn định cho các nhóm nghiên cứu và phòng thí nghiệm là vô cùng thiết yếu. Phòng thí nghiệm không chỉ cần kinh phí vận hành, kỹ thuật viên chuyên trách cùng cơ chế dùng chung hiệu quả; mà các nhóm nghiên cứu cũng cần nguồn lực bền vững để thu hút, giữ chân nhân tài trẻ và theo đuổi các đề tài dài hạn. Kinh phí hỗ trợ nghiên cứu ban đầu cho giảng viên trẻ rất quan trọng, bởi họ cần một cơ hội thực chất để hình thành hướng nghiên cứu độc lập. Bên cạnh đó, trong bối cảnh hiện nay, các trường đại học cần đẩy mạnh nghiên cứu và phát triển (R&D), tăng cường hợp tác với doanh nghiệp và nên có thỏa thuận rõ về mục tiêu, dữ liệu và quyền sở hữu trí tuệ nhằm bảo vệ cả giá trị học thuật lẫn khả năng ứng dụng, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.
Cơ chế đánh giá phải nhìn nhận chất lượng công trình, đóng góp thực sự của tác giả, kết quả đào tạo và tác động phù hợp với từng lĩnh vực. Việc hướng dẫn một học trò trưởng thành hay xây dựng một nền tảng nghiên cứu mới cũng cần được ghi nhận. Nếu chỉ thưởng cho số lượng kết quả ngắn hạn, nhà trường sẽ khó nuôi dưỡng những hướng nghiên cứu cần thời gian dài. Tự chủ đại học phải đi cùng trách nhiệm của lãnh đạo trong việc tạo điều kiện làm việc cho các giảng viên và bảo vệ chuẩn mực học thuật.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, điều Giáo sư mong muốn nhất ở thế hệ giảng viên, nhà khoa học trẻ hiện nay là gì?
GS.TSKH. Nguyễn Đình Đức: Điều tôi mong muốn nhất là các giảng viên và nhà khoa học trẻ xây dựng được năng lực chuyên môn vững vàng, giữ lòng trung thực và có hoài bão, ý thức đóng góp lâu dài cho đất nước. Khát vọng cần được nuôi dưỡng bằng công việc cụ thể: một bài giảng được chuẩn bị kỹ, một vấn đề được nghiên cứu đến nơi đến chốn, một học trò được hướng dẫn với đầy đủ trách nhiệm.
Tôi mong các bạn trẻ sớm tìm được câu hỏi khoa học lớn mà mình thực sự muốn theo đuổi. Hãy đọc rộng để hiểu vị trí của công việc mình trong tri thức thế giới, rồi tập trung đủ sâu để tạo ra đóng góp mới thực chất. Hội nhập quốc tế đòi hỏi làm việc theo chuẩn mực quốc tế, biết hợp tác và chấp nhận phản biện. Đồng thời, các nhà khoa học cần hiểu những nhu cầu của Việt Nam để lựa chọn các vấn đề mà năng lực của mình có thể giải quyết, đóng góp thiết thực cho đất nước, làm chủ các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, để khoa học công nghệ phục vụ đời sống.
Với người làm thầy, tôi mong các bạn dành thời gian và tâm huyết cho học trò - thế hệ mai sau, tương lai của đất nước. Một lời nhận xét đúng lúc, một lời khen khích lệ, một cơ hội tham gia nghiên cứu hoặc sự tin tưởng có căn cứ có thể giúp một sinh viên thay đổi cách nhìn về khả năng của mình. Tài năng có thể đến từ những hoàn cảnh rất khác nhau. Nhà trường và người thầy cần tạo cơ hội để các em được phát hiện, thử sức và trưởng thành bằng năng lực thực chất.
Nhân ngày 20/11, tôi xin bày tỏ sự ngưỡng mộ, biết ơn và trân trọng sự đóng góp của những người thầy đang bền bỉ làm công việc ấy, kể cả khi thành quả chưa được nhìn thấy ngay. Với tôi, niềm vui sâu sắc của nghề giáo là thấy học trò trưởng thành, đứng vững bằng năng lực của chính mình, rồi tiếp tục tạo ra tri thức và dìu dắt những thế hệ sau. Khi mỗi thế hệ có thể đi xa hơn và mở thêm cơ hội cho người đến sau, sự cống hiến của người thầy sẽ được tiếp nối và làm nên sức sống trường tồn của dân tộc.
Xin trân trọng cảm ơn Giáo sư! Kính chúc Giáo sư luôn dồi dào sức khỏe, tiếp tục truyền lửa và dìu dắt thế hệ trẻ trên hành trình cống hiến cho sự nghiệp giáo dục và khoa học nước nhà.
