Nghiên cứu đăng dưới dạng preprint liệu có đáng tin?
Một phân tích trên hơn 72.000 nghiên cứu y sinh cho thấy phần lớn kết luận của các bài báo đăng dưới dạng preprint hầu như không thay đổi sau khi trải qua phản biện khoa học. Kết quả góp thêm bằng chứng cho thấy preprint có thể tin cậy hơn nhiều người vẫn nghĩ.
Preprint là bản thảo của một bài báo khoa học được công bố trực tuyến trên các máy chủ lưu trữ mở (như arXiv, bioRxiv) trước khi trải qua quy trình bình duyệt chính thức (peer review) và xuất bản trên các tạp chí khoa học.
Dù ngày càng phổ biến, loại hình này vẫn thường bị nghi ngờ về độ tin cậy do chưa được các chuyên gia độc lập đánh giá.
Để kiểm chứng điều đó, TS. Ruslan Rust, Đại học Nam California (Hoa Kỳ) và cộng sự đã sử dụng mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) để phân tích 72.644 bản thảo y sinh được đăng trên kho preprint bioRxiv trong giai đoạn 2018-2025, sau đó so sánh với phiên bản cuối cùng đã được xuất bản trên các tạp chí khoa học.
Kết quả cho thấy, gần 40% nghiên cứu giữ nguyên kết luận chính sau phản biện, khoảng 50% chỉ có những điều chỉnh nhỏ và chỉ hơn 10% có thay đổi đáng kể.
Đáng chú ý, khi kết luận thay đổi, chúng thường trở nên thận trọng hơn thay vì mạnh mẽ hơn. Khoảng 8,4% bài báo sử dụng ngôn ngữ dè dặt hơn sau phản biện, trong khi chỉ 4,2% diễn đạt kết quả theo hướng chắc chắn hơn.
Mức độ thay đổi cũng khác nhau giữa các lĩnh vực. Các nghiên cứu về tin sinh học (bioinformatics) chỉ có 7,2% kết luận thay đổi lớn, trong khi tỷ lệ này ở lĩnh vực vi sinh là 17,5%.
Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy tỷ lệ các bài phải sửa đổi lớn đã giảm theo thời gian, từ 17% đối với các preprint đăng năm 2019 xuống còn 5,7% vào năm 2024.
Ngoài ra, những bài báo từng được công bố dưới dạng preprint có tỷ lệ bị rút khỏi tạp chí sau khi xuất bản thấp hơn đáng kể. Cụ thể, chỉ có 8,1 bài trên mỗi 10.000 bài bị thu hồi, so với 18,7 bài trên 10.000 bài ở nhóm nghiên cứu không từng xuất hiện dưới dạng preprint.
Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh kết quả này chỉ phản ánh mối tương quan chứ chưa chứng minh việc đăng preprint giúp giảm nguy cơ bị thu hồi.
Nghiên cứu cũng chỉ xem xét những preprint cuối cùng đã được xuất bản trên tạp chí, nên chưa đánh giá được độ tin cậy của các bản thảo chưa từng vượt qua phản biện.
Một số chuyên gia cũng lưu ý có khả năng tồn tại sai lệch do những nhà khoa học lựa chọn đăng preprint có thể vốn đã có xu hướng chia sẻ dữ liệu minh bạch hơn.
Theo TS. Ruslan Rust, nhiều bằng chứng trước đây cho thấy việc công khai dữ liệu thường gắn với chất lượng và khả năng tái lập nghiên cứu cao hơn.
Dù vậy, ông cho rằng các nhà khoa học không nên đánh giá một công trình chỉ dựa trên việc nó là preprint hay đã xuất bản chính thức.
Thay vào đó, điều quan trọng nhất vẫn là đọc kỹ nội dung, xem xét phương pháp nghiên cứu và tự đánh giá chất lượng bằng chứng. Riêng với những quyết định liên quan đến điều trị lâm sàng, các preprint vẫn cần được tiếp cận một cách thận trọng hơn./.
