Ngành Tài chính hướng tới vận hành thông minh bằng AI

Hướng tới hệ sinh thái tài chính số thông minh, vận hành bằng AI

Chia sẻ tại Hội thảo và Triển lãm Tài chính số Việt Nam 2026 (VDF-2026) sáng 24/9 tại Hà Nội, TS. Nguyễn Minh Ngọc, Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số (Bộ Tài chính), cho biết chuyển đổi số trong giai đoạn 2020 - 2025 đã đi sâu vào nhiều hoạt động cốt lõi của ngành Tài chính.

Các hệ thống phục vụ ngân sách, thuế, hải quan, kho bạc, chứng khoán, giá, doanh nghiệp, bảo hiểm xã hội, thống kê, tài sản công... được duy trì, nâng cấp và từng bước liên thông. Dữ liệu số ngày càng được sử dụng nhiều hơn trong quản lý, giám sát và điều hành.

Đối với người dân và doanh nghiệp, gần 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện đã được cung cấp dưới hình thức dịch vụ công trực tuyến toàn trình. Hóa đơn điện tử được triển khai trên phạm vi toàn quốc. Cơ sở dữ liệu quốc gia về Tài chính cùng các cơ sở dữ liệu chuyên ngành từng bước được hình thành, chuẩn hóa và chia sẻ. Hạ tầng số, chữ ký số, văn bản điện tử, điện toán đám mây và an toàn thông tin tiếp tục được củng cố.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Minh Ngọc, quá trình chuyển đổi số vẫn còn những điểm cần tiếp tục hoàn thiện. Mức độ chuyển đổi số giữa các lĩnh vực chưa đồng đều; dữ liệu ở một số nơi còn phân mảnh; việc chia sẻ, tái sử dụng dữ liệu chưa thật sự đồng bộ; ứng dụng AI, dữ liệu lớn mới ở bước đầu và nguồn nhân lực chuyên sâu vẫn là một thách thức.

Theo Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số, Bộ Tài chính, bước sang giai đoạn mới, ngành Tài chính cần chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu được kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả, đồng thời từng bước sử dụng AI để hỗ trợ nghiệp vụ, phân tích, dự báo và ra quyết định. Định hướng này đang được triển khai trên nhiều lĩnh vực trọng yếu như thuế, hải quan, kho bạc, chứng khoán, dự trữ nhà nước, doanh nghiệp, thống kê và bảo hiểm xã hội. Việc ứng dụng AI, phân tích dữ liệu lớn, điện toán đám mây cùng các công nghệ tiên tiến được kỳ vọng tạo thêm năng lực xử lý dữ liệu, nhận diện rủi ro và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính.

Bước chuyển đó được cụ thể hóa trong Chiến lược Chuyển đổi số của Bộ Tài chính đến năm 2030, phê duyệt tại Quyết định số 3546/QĐ-BTC ngày 20/10/2025. Chiến lược xác định mục tiêu đến năm 2030 xây dựng ngành Tài chính hiện đại, minh bạch, hiệu quả và có khả năng thích ứng cao, dựa trên nền tảng công nghệ số và dữ liệu số, đáp ứng yêu cầu quản lý tài chính công cũng như sự phát triển của nền kinh tế số, xã hội số.

Theo mục tiêu đề ra, 100% cơ sở dữ liệu chuyên ngành của Bộ Tài chính được tạo lập, cập nhật, khai thác, kết nối và chia sẻ, bảo đảm các yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, đồng thời tích hợp vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về tài chính. Cùng với đó, 100% thủ tục hành chính đủ điều kiện và có phát sinh hồ sơ trong ba năm gần nhất được cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình; 100% hồ sơ, kết quả giải quyết thủ tục hành chính được số hóa. Người dân, doanh nghiệp sử dụng dịch vụ công trực tuyến được định danh, xác thực thông suốt qua VNeID, hướng tới giảm giấy tờ và hạn chế việc cung cấp lại thông tin đã có. Chiến lược cũng đặt mục tiêu 100% cơ sở dữ liệu đạt cấp độ 4 và 90% đạt cấp độ 5 về mức độ trưởng thành trong quản trị dữ liệu.

Để hiện thực hóa những mục tiêu này, ông Nguyễn Minh Ngọc đưa ra 5 trụ cột của hệ sinh thái tài chính số trong giai đoạn tới.

Thứ nhất là dữ liệu, đây là nguồn nguyên liệu cốt lõi của mọi hoạt động số. Dữ liệu thiếu, sai, không cập nhật hoặc không thể dùng chung thì dù hệ thống hiện đại đến đâu cũng khó tạo ra năng lực quản trị thông minh.

Thứ hai là trí tuệ nhân tạo (AI). AI có thể hỗ trợ tự động hóa một phần công việc, phân tích khối lượng dữ liệu lớn, phát hiện bất thường, dự báo xu hướng và hỗ trợ ra quyết định. Tuy nhiên, hiệu quả và độ tin cậy của AI phụ thuộc rất lớn vào chất lượng dữ liệu đầu vào.

Thứ ba là nền tảng và kết nối. Đây là “hệ thần kinh” của hệ sinh thái, giúp các ứng dụng và cơ sở dữ liệu chuyên ngành trao đổi thông tin theo những chuẩn chung.

Thứ tư là an toàn, bảo mật. Khi các hệ thống được kết nối ngày càng sâu rộng, yêu cầu kiểm soát truy cập, bảo vệ dữ liệu và phát hiện sớm các nguy cơ an toàn thông tin càng trở nên quan trọng.

Thứ năm là con người và thể chế. Công nghệ có thể đầu tư, hạ tầng có thể xây dựng, nhưng nếu quy trình không thay đổi, trách nhiệm không rõ và cán bộ không có kỹ năng thì công nghệ khó phát huy đầy đủ giá trị.

Theo Phó Cục trưởng Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số, trong hai năm 2026 - 2027, trọng tâm sẽ là chuẩn hóa, số hóa toàn trình và hình thành các năng lực dùng chung. Giai đoạn 2028 - 2030 là bước chuyển từ “có nền tảng số” sang “vận hành thông minh bằng AI”.

Ông Nguyễn Minh Ngọc cho biết đến năm 2030, công nghệ có thể tiếp tục thay đổi với những khả năng mà hiện nay chưa thể hình dung đầy đủ. Tuy nhiên, những nguyên tắc nền tảng của chuyển đổi số vẫn cần được giữ vững: dữ liệu phải có chất lượng; hệ thống phải kết nối; công nghệ phải giải quyết được bài toán thực tế; an toàn phải được đặt ngay từ đầu; và con người phải là chủ thể của các quyết định.

"Thước đo cuối cùng của chuyển đổi số không nằm ở số lượng nền tảng hay công nghệ được triển khai, mà ở những thay đổi cụ thể trong thực tiễn: người dân và doanh nghiệp thực hiện thủ tục đơn giản hơn; cán bộ có dữ liệu tốt hơn để làm việc; lãnh đạo có thông tin nhanh và chính xác hơn để quyết định; toàn hệ thống vận hành an toàn, minh bạch và hiệu quả hơn", đại diện Cục Công nghệ thông tin và Chuyển đổi số nhấn mạnh.

Lộ trình AI-first cho ngành Tài chính đến năm 2030

Từ góc nhìn của doanh nghiệp công nghệ, ông Nguyễn Hoàng Minh, Tổng Giám đốc FPT IS, cho rằng AI đang tạo ra một thay đổi khác biệt so với các công nghệ số trước đây. Nếu dữ liệu có thể được xem là “dầu mỏ” của thập kỷ tiếp theo, thúc đẩy phát triển kinh tế, thì AI không đơn thuần là một công cụ lao động mới. Theo ông Nguyễn Hoàng Minh, AI có thể trở thành một nguồn lực, một tác nhân lao động mới, đồng hành cùng con người trong quá trình sản xuất và cung cấp dịch vụ.

Ông Nguyễn Hoàng Minh cũng dẫn khảo sát của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) tại 36 quốc gia, cho thấy 83% đã xây dựng khung quản trị AI, nhưng chỉ 36% có hạ tầng và giải pháp để đưa các khung quản trị này vào vận hành trên thực tế.

Dựa trên Khung đánh giá mức độ sẵn sàng AI của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) đại diện FPT IS đưa ra đánh giá sơ bộ về mức độ ứng dụng AI trong ngành Tài chính với những điểm mạnh (Chiến lược, vận hành, dữ liệu) và điểm yếu cụ thể (thiếu khung quản trị AI tổng thể ở mức ngành để kiểm soát rủi ro); chưa có hạ tầng dùng chung cho sử dụng AI, văn hóa và con người).

Trên cơ sở đó, đại diện FPT IS đề xuất lộ trình đưa ngành Tài chính tiến tới vận hành AI-first theo ba giai đoạn.

Giai đoạn 2026 - 2027: xây dựng và ban hành khung quản trị AI ngành, đưa các công cụ quản trị AI vào thực tế; đồng thời bước đầu đưa AI vào hỗ trợ các quy trình nghiệp vụ lõi, qua đó nâng cao năng suất lao động.

Giai đoạn 2028 - 2029: Chuẩn hóa và mở rộng ứng dụng AI trong các nghiệp vụ cốt lõi như thuế, hải quan, kho bạc và đấu thầu quốc gia, từng bước đưa AI trở thành công cụ hỗ trợ thường xuyên trong hoạt động nghiệp vụ.

Giai đoạn đến năm 2030: Vận hành AI có kiểm soát trên quy mô toàn ngành, hướng tới mô hình “AI First”.

Để hỗ trợ quá trình này, FPT IS đề xuất bốn hướng hợp tác với Bộ Tài chính: xây dựng và bảo đảm “chủ quyền bền vững” cho nền tảng AI ngành Tài chính; xây dựng khung quản trị AI, khung pháp lý và đưa hệ thống đánh giá mức độ trưởng thành AI vào áp dụng thực tế; nhanh chóng đưa AI vào giải quyết các bài toán nghiệp vụ lõi; đồng thời thúc đẩy hợp tác công - tư theo mô hình “3 nhà” để nghiên cứu mô hình AI riêng, mang tính chủ quyền cho ngành Tài chính./.