Ngành công nghiệp sáng tạo trong kỷ nguyên AI: Công nghệ là trợ lý, con người giữ vai trò quyết định
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc quy trình sản xuất và tiếp nhận các tác phẩm nghệ thuật, đặt ngành công nghiệp sáng tạo trước bài toán bảo vệ giá trị nguyên bản của con người. Tại Hội thảo khoa học quốc tế ICCCI 2026 diễn ra ngày 18/11/2026 ở Hà Nội, các học giả và chuyên gia khẳng định AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, trong khi tư duy độc lập và tài sản trí tuệ văn hóa bản địa mới là chìa khóa tạo nên sức cạnh tranh bền vững.
Ngày 18/11/2026, Hội thảo khoa học quốc tế thường niên lần thứ hai về Truyền thông và Công nghiệp sáng tạo (International Conference of Communications and Creative Industries - ICCCI 2026) tại Trường Đại học Anh quốc Việt Nam (BUV) quy tụ đông đảo học giả, chuyên gia và các nhà thực hành sáng tạo để cùng giải mã những vấn đề nêu trên.
Năng lực sáng tạo không thể chỉ đánh giá qua kết quả cuối cùng
Trong bối cảnh AI ngày càng hỗ trợ đắc lực việc tạo nội dung, hình ảnh và âm thanh, năng lực sáng tạo không thể chỉ đo lường qua thành phẩm cuối cùng mà phải thể hiện ở khả năng hình thành ý tưởng, lựa chọn phương pháp và ra quyết định của con người.

Chia sẻ về vấn đề này, TS. Ross Williams, Trưởng Bộ môn Sản xuất Phim và Truyền thông, Khoa Truyền thông và Sáng tạo, BUV, cho biết việc sinh viên sử dụng AI đang là mối quan tâm chung của các cơ sở giáo dục đại học.
Tại BUV, giảng viên chú trọng xây dựng những đề tài đòi hỏi tư duy độc lập, đồng thời đánh giá toàn bộ quá trình thực hiện thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm hoàn thiện. Điều cốt lõi không phải là người học có dùng AI hay không, mà là họ có đủ nền tảng kiến thức để hiểu, kiểm soát và thẩm định kết quả do công cụ tạo ra hay không.

Ở góc độ ứng dụng trong thiết kế và điện ảnh, giảng viên cao cấp Scott Cooper (BUV) nhận định AI giúp rút ngắn thời gian, hỗ trợ phác thảo ý tưởng và thử nghiệm chất liệu, ánh sáng, hình ảnh 3D thông qua các công cụ như Adobe Firefly, Photoshop, Illustrator và Substance 3D Stager. Ông đề xuất quy trình triển khai gồm ba bước: khám phá thủ công, thử nghiệm với AI và tinh chỉnh chuyên nghiệp. Trong quy trình này, nhà thiết kế buộc phải xem xét kỹ nguồn dữ liệu huấn luyện AI, tính phù hợp văn hóa, nguy cơ xâm phạm dấu ấn sáng tạo của nghệ sĩ khác và chủ thể chịu trách nhiệm cuối cùng.
Trước lo ngại AI thay thế con người, ông Scott Cooper dự báo ngành thiết kế có thể trải qua chu kỳ chuyển dịch tương tự thời kỳ Internet bùng nổ: sau giai đoạn công nghệ mới làm thay đổi phương thức sản xuất, sự quan tâm của công chúng sẽ quay trở lại với các giá trị thủ công truyền thống, nhất là khi sản phẩm do AI tạo ra trở nên bão hòa và thiếu dấu ấn cá nhân.

Đồng quan điểm với ông Cooper, bà Jay Anderson, Giám đốc chương trình đào tạo, Bộ môn Nghệ thuật và Thiết kế, Trường Nghệ thuật, Đại học Birmingham City (Vương quốc Anh), cho rằng công nghệ phát triển sẽ tạo ra những vòng chuyển dịch, trong đó các giá trị lấy con người làm trung tâm tiếp tục được đề cao. Vì vậy, người học và người làm nghề cần nắm vững kỹ năng căn bản, sẵn sàng thử nghiệm, chấp nhận sai sót và điều chỉnh để tích lũy kinh nghiệm.
Vai trò quyết định của con người cũng thể hiện rõ trong các dự án ứng dụng AI bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Theo đại diện nhóm tác giả Đỗ Thị Thúy Anh tại phiên thảo luận buổi chiều, trong các dự án di sản, AI chỉ đảm nhận vai trò trợ lý, hỗ trợ phác thảo và xử lý một phần kỹ thuật. Đội ngũ nghiên cứu và chuyên gia giám tuyển vẫn giữ quyền thẩm định chiều sâu lịch sử, văn hóa và quyết định nội dung công bố.
Những trao đổi này khẳng định bản chất vấn đề không nằm ở việc lựa chọn giữa con người hay AI, mà ở cách xác lập ranh giới và trách nhiệm hợp tác.
Biến nội dung văn hóa thành tài sản trí tuệ có giá trị
Sự phát triển của công nghệ cũng khiến bài toán quyền sở hữu và khai thác các sản phẩm văn hóa trở nên cấp thiết hơn.
Tại hội thảo, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch kiêm Nhà sáng lập Le Group of Companies, nhấn mạnh yêu cầu xây dựng kiến trúc sở hữu trí tuệ văn hóa thay vì chỉ tạo ra những nội dung đơn lẻ.
Các sản phẩm tạo được sức hút như trò chơi điện tử Thần Trùng, Phở Anh Hai, tranh lụa của Vụn Art hay các hoạt động gắn với Lễ hội Nghề truyền thống Huế cho thấy tiềm năng lớn khi đưa chất liệu bản địa vào sáng tạo đương đại.
Tuy nhiên, để phát triển thành tài sản trí tuệ khai thác thương mại bền vững, cần một hệ thống quản trị đồng bộ dựa trên sáu thành tố: lõi văn hóa tạo bản sắc; thế giới câu chuyện để công chúng trải nghiệm; hệ thống nhân vật, chất liệu và dấu hiệu nhận diện; cơ chế quản trị quyền sở hữu và phân chia lợi ích; khả năng chuyển thể đa định dạng (trò chơi, hoạt hình, thời trang, truyền hình, sự kiện); cùng mô hình thương mại và tái đầu tư cho sáng tạo, bảo tồn.

Bên cạnh bài toán khai thác thương mại, nguy cơ lệ thuộc vào các nền tảng công nghệ nước ngoài và sai lệch văn hóa cũng được đặt ra. Trong tham luận của nhóm nghiên cứu thuộc Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) do TS. Vũ Thị Kim Hoa đại diện, các diễn giả phân tích rủi ro khi các mô hình AI hiện nay chủ yếu do tập đoàn quốc tế phát triển dựa trên dữ liệu huấn luyện thiên hướng phương Tây. Khi các cơ quan truyền thông và người dùng trong nước phụ thuộc hoàn toàn vào những nền tảng này, tri thức bản địa dễ bị diễn giải qua các hệ quy chiếu thiếu phù hợp, dẫn đến sai lệch trong xử lý ngôn ngữ, văn học và bối cảnh văn hóa Việt Nam.
Ngoài ra, AI còn đối mặt nguy cơ tiếp nhận và khuếch đại những định kiến từ dữ liệu do người dùng tạo ra trên mạng xã hội.
Trước thực trạng đó, nhóm nghiên cứu đề xuất phát triển các mô hình AI địa phương hóa dựa trên kho dữ liệu văn hóa, báo chí Việt Nam đã qua xác thực với sự hợp tác giữa cơ quan báo chí, viện nghiên cứu và trường đại học. Song song với đó là duy trì nguyên tắc con người tham gia xuyên suốt quá trình vận hành (human-in-the-loop) để kiểm soát dữ liệu và chịu trách nhiệm cuối cùng. Hiệu quả công nghệ không thể chỉ đo bằng tốc độ hay lượt truy cập, mà phải đặt trong chuẩn mực đạo đức, pháp luật và giá trị văn hóa bản địa.
Hoạt hình Việt Nam: Làm thế nào để thoát khỏi vị trí gia công?
Một thách thức lớn khác của công nghiệp sáng tạo Việt Nam là bài toán nâng cao giá trị gia tăng, từng bước xây dựng năng lực sản xuất và thương hiệu độc lập, được nhìn nhận rõ nét qua câu chuyện của ngành hoạt hình.

Theo ông Roland Vongphasouk, Giám đốc Studio Xilam Vietnam (TP. Hồ Chí Minh), khi AI giúp cắt giảm đáng kể chi phí và thời gian sản xuất, các xưởng phim không thể tiếp tục dựa vào lợi thế nhân công giá rẻ hay chỉ nhận gia công theo đơn đặt hàng. Thay vào đó, doanh nghiệp phải hướng tới phát triển và sở hữu tài sản trí tuệ gốc, xây dựng câu chuyện riêng để nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu. Thực tế thành công của Bluey (Australia) hay Upin & Ipin (Malaysia) chứng minh những câu chuyện bắt nguồn từ văn hóa bản địa hoàn toàn có thể chinh phục khán giả quốc tế nếu truyền tải được các giá trị nhân văn phổ quát như gia đình, tình bạn và khát vọng phiêu lưu. Đây chính là lộ trình hoạt hình Việt Nam cần hướng tới nhằm tạo nguồn thu bền vững từ bản quyền, sản phẩm phái sinh và phân phối đa nền tảng.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Vongphasouk cho rằng các studio cần từng bước chuyển dịch từ nhà cung cấp dịch vụ sang vai trò nhà sản xuất và đồng sản xuất, đồng thời đa dạng hóa kỹ thuật (hoạt hình 2D rig, 3D), thể loại nội dung và đối tác phân phối nhằm giảm sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.
Cùng với năng lực sản xuất, yếu tố con người và sự liên kết ngành giữ vai trò then chốt. Đội ngũ nghệ sĩ cần không ngừng rèn luyện để làm chủ kỹ nghệ sáng tạo, coi đây là nền tảng cốt lõi nâng cao chất lượng tác phẩm. Muốn vậy, ngành hoạt hình phải xây dựng môi trường làm việc công bằng, tạo lộ trình phát triển bền vững để các nghệ sĩ giàu kinh nghiệm gắn bó lâu dài và quay lại dẫn dắt, truyền nghề cho thế hệ kế cận. Ngoài ra, cần thắt chặt hợp tác đào tạo giữa trường đại học và doanh nghiệp, chú trọng các kỹ năng nền tảng như hội họa, tư duy hình ảnh và nghệ thuật kể chuyện.
Trao đổi thêm với Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, ông Vongphasouk nhấn mạnh lợi thế cạnh tranh dài hạn của hoạt hình Việt Nam không nằm ở chi phí thấp nhất mà ở chất lượng tác phẩm, trình độ kỹ thuật và tư duy sáng tạo độc bản. AI có thể hỗ trợ một số công đoạn, nhưng nhiều khâu then chốt vẫn đòi hỏi bàn tay và khối óc con người để bảo đảm tiêu chuẩn nghệ thuật. Ông cũng lưu ý thành công không thể đến ngay từ những thử nghiệm đầu tiên; việc kiến tạo những câu chuyện có sức lan tỏa đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và nỗ lực đổi mới không ngừng trước khi tạo ra một tác phẩm thực sự bứt phá./.
