Não bộ trước làn sóng tin tức tiêu cực

Vì sao ngày càng nhiều người né tránh tin tức?

Trong thời đại số, việc tiếp cận thông tin chưa bao giờ dễ dàng như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, người dùng có thể cập nhật gần như tức thời các sự kiện đang diễn ra trên khắp thế giới, từ xung đột địa chính trị, thiên tai, biến động kinh tế đến các vấn đề xã hội và sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên, nghịch lý là khi lượng thông tin ngày càng dồi dào, nhiều người lại cảm thấy mệt mỏi khi theo dõi tin tức. Thay vì bắt đầu ngày mới bằng việc cập nhật thông tin, không ít người lựa chọn hạn chế hoặc tạm thời tránh xa các bản tin và mạng xã hội.

Điều đáng chú ý là hiện tượng này không chỉ liên quan đến sự thay đổi trong thói quen truyền thông mà còn phản ánh những đặc điểm sâu xa trong cách bộ não con người xử lý thông tin.

Não bộ được thiết kế để chú ý đến nguy hiểm

Theo các nhà tâm lý học, bộ não con người được hình thành qua hàng trăm nghìn năm tiến hóa trong môi trường mà khả năng nhận biết nguy hiểm có ý nghĩa sống còn. Những cá thể chú ý nhiều hơn tới các tín hiệu nguy hiểm thường có cơ hội sống sót và truyền lại đặc điểm đó cho các thế hệ sau.

Từ quá trình tiến hóa này, não bộ phát triển một cơ chế được gọi là “thiên kiến tiêu cực” (negativity bias). Đây là xu hướng khiến con người chú ý nhiều hơn đến thông tin tiêu cực, phản ứng nhanh hơn với các mối đe dọa và ghi nhớ các trải nghiệm không mong muốn lâu hơn so với những thông tin tích cực.

Nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học nhận thức cho thấy, con người thường đánh giá các sự kiện tiêu cực có tác động lớn hơn so với các sự kiện tích cực có mức độ tương đương.

Một tin tức về khủng hoảng, xung đột hay rủi ro thường thu hút sự chú ý mạnh hơn những thông tin về tiến bộ khoa học, thành tựu kinh tế hoặc các hoạt động cộng đồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, chính đặc điểm đó lại khiến con người dễ bị cuốn vào vòng xoáy của những thông tin tiêu cực.

Khi bộ não phải xử lý quá nhiều thông tin

Một khác biệt quan trọng giữa xã hội hiện đại và môi trường tiến hóa của tổ tiên loài người nằm ở quy mô thông tin mà mỗi cá nhân phải tiếp nhận.

Trong quá khứ, phần lớn các mối đe dọa đều mang tính địa phương và có liên quan trực tiếp đến cuộc sống hằng ngày. Ngược lại, ngày nay, chỉ trong vài phút lướt điện thoại, một người có thể tiếp nhận đồng thời thông tin về chiến sự, thiên tai, dịch bệnh hay biến động kinh tế xảy ra ở nhiều nơi trên thế giới.

Trong khi công nghệ truyền thông thay đổi nhanh chóng, cấu trúc cơ bản của não bộ con người gần như không thay đổi đáng kể so với hàng nghìn năm trước. Điều này tạo ra khoảng cách giữa khả năng xử lý thông tin của con người và khối lượng thông tin mà môi trường số liên tục cung cấp.

Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Nature Human Behaviour đã phân tích hơn 105.000 tiêu đề tin tức được xem gần 6 triệu lần. Kết quả cho thấy, mỗi từ mang sắc thái tiêu cực xuất hiện trong tiêu đề đều làm tăng khả năng người dùng nhấp vào bài viết, trong khi các từ tích cực thường tạo ra hiệu ứng ngược lại.

Phát hiện này cho thấy, nội dung tiêu cực không chỉ thu hút sự chú ý của người đọc mà còn được các thuật toán và nền tảng số khuếch đại do khả năng tạo tương tác cao hơn.

Mệt mỏi vì tin tức và những tác động tới sức khỏe tinh thần

Sự kết hợp giữa thiên kiến tiêu cực của não bộ và môi trường truyền thông số đang làm gia tăng hiện tượng được gọi là “mệt mỏi vì tin tức” (news fatigue).

Theo Báo cáo Tin tức số năm 2025 của Reuters Institute, khoảng 40% người được khảo sát trên toàn cầu cho biết họ ít nhất đôi khi chủ động tránh tiếp xúc với tin tức. Đây là tỷ lệ cao nhất từng được ghi nhận.

Những lý do được nhắc đến nhiều nhất bao gồm cảm giác quá tải trước lượng thông tin tiêu cực, tâm trạng bị ảnh hưởng và cảm giác bất lực trước các vấn đề toàn cầu.

Một số nhà nghiên cứu đã đề xuất khái niệm “Tiêu thụ tin tức có vấn đề” (Problematic News Consumption - PNC) để mô tả tình trạng người dùng bị cuốn vào việc theo dõi tin tức đến mức ảnh hưởng tới sức khỏe tinh thần và hoạt động thường ngày.

Theo một nghiên cứu được công bố năm 2022, khoảng 17% người trưởng thành tại Hoa Kỳ có dấu hiệu ở mức nghiêm trọng của tình trạng này. Trong nhóm đó, tỷ lệ người thường xuyên cảm thấy sức khỏe không tốt cao hơn đáng kể so với những người không gặp vấn đề tương tự.

Các nhà khoa học cũng lưu ý rằng tác động tâm lý có thể rõ rệt hơn đối với một số nhóm cộng đồng nhất định. Khi liên tục tiếp xúc với các thông tin tiêu cực liên quan đến nhóm xã hội, sắc tộc hoặc quốc gia mà mình gắn bó, người đọc có thể chịu áp lực tâm lý lớn hơn so với những người không có mối liên hệ trực tiếp.

Tiếp cận thông tin một cách lành mạnh hơn

Mặc dù tình trạng mệt mỏi vì tin tức ngày càng phổ biến, các chuyên gia cho rằng giải pháp không phải là hoàn toàn ngừng theo dõi thời sự. Trong xã hội hiện đại, việc tiếp cận thông tin chính xác vẫn rất cần thiết, đặc biệt khi tin giả và thông tin sai lệch ngày càng lan rộng.

Thay vì né tránh hoàn toàn, nhiều nghiên cứu khuyến nghị xây dựng các thói quen tiếp nhận thông tin lành mạnh hơn.

Một trong những giải pháp được đề xuất là giới hạn thời gian cập nhật tin tức trong những khung giờ nhất định thay vì liên tục theo dõi thông báo trên điện thoại hoặc mạng xã hội.

Bên cạnh đó, việc ưu tiên các bài viết chuyên sâu từ những nguồn uy tín cũng được đánh giá là hiệu quả hơn so với việc tiếp nhận liên tục các nội dung ngắn, cảm tính hoặc thiếu bối cảnh trên mạng xã hội.

Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa nhận thức và hành động. Nhiều nghiên cứu về tâm lý học cho thấy cảm giác căng thẳng thường gia tăng khi con người nhận thức được một vấn đề nhưng không biết mình có thể làm gì để tạo ra thay đổi.

Do đó, việc xác định những hành động cụ thể, dù nhỏ, liên quan đến các vấn đề được đề cập trong tin tức có thể giúp giảm cảm giác bất lực và tăng khả năng thích ứng về mặt tâm lý.

Ngoài ra, người dùng cần thận trọng với những nội dung được thiết kế nhằm kích động cảm xúc tiêu cực để thu hút tương tác trên mạng xã hội.

Trong kỷ nguyên số hiện nay, việc xây dựng thói quen tiếp cận thông tin khoa học, có chọn lọc và cân bằng sẽ là yếu tố quan trọng giúp bảo vệ sức khỏe tinh thần, đồng thời duy trì khả năng tham gia hiệu quả vào đời sống xã hội hiện đại./.