Nâng cao năng lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo và đạo đức số cho đội ngũ nghiên cứu khoa học xã hội

Trong hai ngày 25 - 26/6/2026, tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm) phối hợp với Văn phòng UNESCO tại Việt Nam tổ chức hội thảo nâng cao năng lực với chủ đề “Khung năng lực và đạo đức trong trí tuệ nhân tạo (AI)”.

Tạo nền tảng vững chắc cho quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI của Viện Hàn lâm

Phát biểu tại hội thảo, TS. Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm nhấn mạnh, chương trình tập huấn nhằm trang bị kiến thức nền tảng về AI và khung quản trị, đạo đức trong ứng dụng AI. Đây là nền tảng căn bản để mỗi viên chức hiểu đúng về bản chất, tiềm năng cũng như những rủi ro của AI trong nghiên cứu khoa học.

Chương trình đặc biệt chú trọng đến các nguyên tắc đạo đức của UNESCO về AI như tính minh bạch, công bằng, trách nhiệm giải trình cũng như bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân… Đây đều là những nguyên tắc mà các nhà nghiên cứu đang rất quan tâm để hướng tới ứng dụng AI có trách nhiệm ở cấp độ cá nhân và tổ chức trong toàn Viện Hàn lâm.

Phó Chủ tịch Đặng Xuân Thanh cho biết, chuyển đổi số nói chung và AI nói riêng đang mở ra những cơ hội to lớn nhưng cũng song hành với những thách thức không nhỏ cho nghiên cứu khoa học xã hội. Chương trình hội thảo nâng cao năng lực lần này giúp nâng cao năng lực về AI trong khoa học xã hội, đồng thời tạo nền tảng vững chắc cho quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI của Viện Hàn lâm trong thời gian tới.

Việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức là yêu cầu cấp thiết trong quá trình phát triển và ứng dụng AI

Tại Hội thảo, TS. Jonathan Wallace Baker, Trưởng Đại diện UNESCO tại Việt Nam bày tỏ vui mừng được đồng hành cùng các nhà nghiên cứu, học giả và chuyên gia chính sách trong việc nâng cao nhận thức, năng lực ứng dụng AI có trách nhiệm trong bối cảnh công nghệ đang tạo ra những thay đổi sâu rộng đối với quản trị quốc gia và đời sống xã hội.

Theo TS. Jonathan Wallace Baker, AI đang làm thay đổi cách thức thiết kế chính sách và cung cấp dịch vụ công, từ tự động hóa thủ tục hành chính, trợ lý ảo đến các hệ thống phân tích dữ liệu phục vụ quản trị.

Tuy nhiên, cùng với những tiềm năng to lớn, AI cũng đặt ra nhiều thách thức liên quan đến đạo đức, trách nhiệm giải trình, bảo vệ dữ liệu cá nhân, định kiến thuật toán và mối quan hệ giữa quyết định của máy móc với sự phán đoán của con người.

TS. Jonathan Wallace Baker cho biết, nhằm bảo đảm AI phát triển vì lợi ích chung của nhân loại, năm 2021 UNESCO đã ban hành Khuyến nghị toàn cầu về đạo đức trong AI, được 193 quốc gia thành viên thông qua. Đây là văn kiện quốc tế đầu tiên thiết lập các nguyên tắc chung nhằm bảo vệ quyền con người, thúc đẩy bình đẳng, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và quyền kiểm soát dữ liệu của người dùng trong quá trình phát triển và ứng dụng AI.

Cũng theo TS. Jonathan Wallace Baker, việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức là yêu cầu cấp thiết trong quá trình phát triển và ứng dụng AI. UNESCO đặc biệt chú trọng đến việc bảo vệ sự đa dạng văn hóa, bảo đảm các nhóm yếu thế không bị gạt ra ngoài lề bởi các thuật toán, đồng thời thúc đẩy chia sẻ tri thức và nâng cao năng lực về đạo đức AI với quan điểm nhất quán rằng con người phải luôn là trung tâm của mọi tiến bộ công nghệ.

Để hiện thực hóa các nguyên tắc đó, UNESCO đã xây dựng Khung đào tạo kiến thức về AI dành cho khu vực công. Tại Việt Nam, khung đào tạo này đã được các giảng viên Trường Công nghệ thông tin và Truyền thông, Đại học Bách khoa Hà Nội điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tiễn, góp phần hỗ trợ các cơ quan, tổ chức nghiên cứu và quản lý hiểu biết toàn diện hơn về AI, từ đó thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng các mô hình AI có trách nhiệm và đạo đức.

Đối với cộng đồng nghiên cứu khoa học xã hội, TS. Jonathan Wallace Baker nhấn mạnh việc sử dụng AI một cách có trách nhiệm mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Các nhà nghiên cứu cần chú trọng bảo vệ dữ liệu và các kết quả nghiên cứu chưa công bố; nhận diện và giảm thiểu định kiến hệ thống; cảnh giác với các hiện tượng trích dẫn giả mạo và “ảo tưởng” của AI; đồng thời bảo đảm lịch sử, văn hóa Việt Nam và bản sắc của các cộng đồng dân tộc thiểu số được phản ánh trung thực trong các ứng dụng công nghệ.

Trong khuôn khổ khóa tập huấn từ ngày 25 - 26/6/2026, các học viên sẽ được tiếp cận công cụ đánh giá tác động đạo đức của UNESCO, tìm hiểu cách áp dụng AI một cách công bằng, minh bạch và có trách nhiệm trong công việc thực tiễn.

Mục tiêu của chương trình không chỉ là khám phá khả năng của AI mà còn xác định cách thức sử dụng công nghệ này phù hợp với các nguyên tắc đạo đức toàn cầu và khung quản lý của Việt Nam, bảo đảm dữ liệu được bảo vệ, trách nhiệm giải trình được thực thi và sự phán đoán của con người luôn giữ vai trò trung tâm.

Ngoài ra, các học viên được tiếp thu tổng quan nền tảng về AI trong khoa học nói chung và khoa học xã hội nói riêng; nguyên tắc đạo đức, các rủi ro và các vấn đề đạo đức đối với hệ thống AI; cơ hội của AI trong khoa học xã hội và khu vực công; sử dụng và thẩm định AI trong khoa học xã hội và dịch vụ công; giới thiệu về Khuyến nghị của UNESCO về đạo đức AI và các phát hiện của Báo cáo RAM Việt Nam; Luật AI, Chiến lược/Khung quốc gia về đạo đức AI của Việt Nam; Quản trị AI có trách nhiệm, công cụ đánh giá tác động đạo đức (EIA)./.