Làm sao để không đánh mất khả năng tư duy trong thời đại AI?

Khi AI có thể làm thay bài tập, con người có cần học cách tự suy luận?

Đầu năm nay, Lixiang Yan, một nhà nghiên cứu giáo dục tại Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), nhận thấy một vấn đề đáng chú ý khi sử dụng AI trong giảng dạy. Ông sử dụng tác nhân AI Codex để xây dựng một khóa học trực tuyến trên một nền tảng quản lý học tập. Chỉ trong thời gian ngắn, hệ thống AI này có khả năng hoàn thành độc lập toàn bộ các bài tập, trả lời câu hỏi và tham gia thảo luận [1].

Trải nghiệm này khiến Yan cho rằng việc dạy người học cách tự suy luận và hình thành quan điểm riêng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Mối lo này không chỉ xuất hiện trong một lớp học. Một khảo sát năm 2025 với hơn 1.000 giảng viên tại Mỹ cho thấy, 90% người tham gia cho rằng AI tạo sinh có thể làm suy giảm kỹ năng tư duy phản biện của sinh viên [2]. Trong một khảo sát toàn cầu với hơn 8.000 sinh viên đại học, khoảng 20% những người sử dụng AI cho biết họ đã gặp khó khăn hơn khi tự giải quyết vấn đề nếu không có công cụ này [3].

Điều đáng quan tâm không nằm ở việc AI có thể làm bài tập thay con người, mà ở quá trình phía sau. Học tập đòi hỏi người học phải xử lý thông tin, đặt câu hỏi, thử nghiệm các cách giải quyết và đối mặt với những phần chưa biết. Khi AI cung cấp ngay một câu trả lời hoàn chỉnh, một phần nỗ lực nhận thức vốn cần thiết cho quá trình học có thể bị rút ngắn.

Dù vậy, chưa thể kết luận rằng AI sẽ làm suy giảm khả năng tư duy của con người. Các nghiên cứu hiện có cho thấy tác động của công cụ này có thể đi theo cả hai hướng.

Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy học sinh trung học giải các bài toán tốt hơn khi sử dụng một công cụ AI tạo sinh tương tự ChatGPT [4]. Tuy nhiên, sau khi không còn được sử dụng công cụ này, nhóm học sinh đó lại đạt kết quả thấp hơn những học sinh chưa từng được tiếp cận AI.

Kết quả như vậy đặt ra một vấn đề: AI có thể giúp con người hoàn thành nhiệm vụ trước mắt, nhưng chưa chắc đồng nghĩa với việc năng lực tự giải quyết vấn đề cũng được cải thiện.

Ngược lại, AI có thể hỗ trợ việc học nếu được sử dụng theo cách buộc người học phải suy nghĩ. Thay vì đưa ngay đáp án, công cụ có thể đặt câu hỏi, đưa ra phản hồi hoặc yêu cầu người học giải thích cách tiếp cận của mình.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng nghiên cứu về tác động của AI đối với học tập và tư duy phản biện vẫn đang ở giai đoạn đầu. Công nghệ thay đổi nhanh, các công cụ AI rất khác nhau, trong khi số lượng nghiên cứu dài hạn và có phương pháp chặt chẽ còn hạn chế. Vì vậy, chưa có đủ cơ sở để đưa ra một kết luận chung rằng AI đang làm con người thông minh hơn hay kém đi.

Học tư duy phản biện như thế nào?

Một vấn đề khác là tư duy phản biện không phải một kỹ năng có thể tách rời hoàn toàn khỏi kiến thức chuyên môn. Trong lịch sử, tư duy phản biện có thể đòi hỏi người học đối chiếu các tư liệu và hiện vật để xác định cách diễn giải đáng tin cậy. Trong khoa học, người học cần hiểu mối quan hệ giữa lý thuyết, giả thuyết, phương pháp và bằng chứng. Điều đó có nghĩa một người có thể rất giỏi phân tích một vấn đề trong lĩnh vực này nhưng chưa chắc có khả năng đánh giá chính xác một vấn đề ở lĩnh vực khác.

Để phát triển tư duy phản biện, người học vì thế cần được trang bị cả kiến thức chuyên môn lẫn cơ hội thực hành. Giáo viên cần xác định những kỹ năng suy luận quan trọng trong từng môn học, đưa chúng vào chương trình và cho học sinh luyện tập với nhiều dạng vấn đề khác nhau.

Một kỹ năng liên quan được đánh giá có hiệu quả trong học tập là siêu nhận thức, tức khả năng suy nghĩ về chính quá trình học của mình. Người học không chỉ giải quyết một bài toán mà còn nhận ra cách nào đã hiệu quả, cách nào chưa hiệu quả và điều gì cần thay đổi trong lần tiếp theo.

Biết kiểm chứng còn quan trọng hơn biết tìm kiếm

Trong môi trường thông tin hiện nay, một biểu hiện quan trọng của tư duy phản biện là khả năng nhận diện thông tin không chính xác hoặc gây hiểu nhầm.

Một khảo sát với gần 24.000 sinh viên đại học tại Philippines cho thấy, 63% người tham gia tự tin rằng họ có thể phát hiện tin giả, nhưng chỉ 26% thực sự nhận diện được thông tin sai một cách đáng tin cậy [5].

Khoảng cách giữa “nghĩ rằng mình biết” và “thực sự làm được” cũng có thể xuất hiện khi sử dụng AI. Một câu trả lời được trình bày mạch lạc chưa đồng nghĩa với một câu trả lời chính xác. Nếu người dùng chỉ tiếp nhận thông tin mà không kiểm tra nguồn, đối chiếu bằng chứng hoặc xem xét các khả năng khác, AI có thể vô tình củng cố những nhận định chưa được kiểm chứng.

Một phương pháp được các nhà nghiên cứu đề cập là “đọc ngang” [6]. Thay vì chỉ đọc nội dung trên một trang web, người đọc nên tìm thêm thông tin về tổ chức, tác giả hoặc tuyên bố đang được đưa ra, sau đó đối chiếu với những nguồn đáng tin cậy khác. Cách làm này đặc biệt quan trọng khi ngày càng khó phân biệt nội dung do AI tạo ra với nội dung do con người viết.

Đừng để AI suy nghĩ thay mình

Một nguyên tắc được các chuyên gia nhấn mạnh là người học nên dành thời gian suy nghĩ về vấn đề và hình thành cách hiểu của mình trước khi hỏi AI. Khi đã có lập luận ban đầu, AI có thể được sử dụng để tìm những điểm còn thiếu, đưa ra góc nhìn khác hoặc kiểm tra một giả định.

Ngược lại, nếu câu hỏi được đặt ra ngay từ đầu và toàn bộ quá trình suy luận được giao cho AI, người dùng có thể nhận được một câu trả lời nhanh nhưng bỏ qua phần quan trọng nhất của việc học: tự mình “vật lộn với vấn đề”.

Những hoạt động đòi hỏi nhiều nỗ lực như tự kiểm tra, ghi nhớ rồi diễn đạt lại kiến thức, suy nghĩ về vấn đề trước khi tìm câu trả lời và xem xét các cách giải thích khác nhau thường giúp củng cố khả năng hiểu và ghi nhớ. “Sự ma sát” trong quá trình học, dù khiến việc tiếp cận kiến thức chậm hơn, lại có thể chính là phần tạo ra năng lực tư duy của mỗi người./.

Tài liệu tham khảo

[1] Helen Pearson, How to stay smart in the age of AI: the science of critical thinking, https://www.nature.com/articles/d41586-026-02930-6, accessed 28 September 2026.

[2] AAC&U (2025), The AI Challenge: How College Faculty Assess the Present and Future of Higher Education in the Age of AI, https://www.aacu.org/research/the-ai-challenge, accessed 28 September 2026.

[3] Digital Education Council (2026), AI in Higher Education Global Survey 2026, https://www.digitaleducationcouncil.com/resource-library-items/ai-in-higher-education-global-survey-2026, accessed 28 September 2026, accessed 28 September 2026.

[4] H. Bastani, O. Bastani, A. Sungu, et al. (2025), "Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics", Proc. Natl Acad. Sci. USA, 122(26), DOI: 10.1073/pnas.2422633122.

[5] G.A.S. Mendoza, K.J. Ballar, J.K. Yap, et al. (2024), "Accuracy or confidence? Analyzing the impact of online misinformation on Filipino youth voting likelihood", Media Asia, DOI: 10.1080/01296612.2023.2279343.

[6] E.D. Eliseev, E.J. Marsh (2023), "Understanding why searching the internet inflates confidence in explanatory ability", Applied Cognitive Psychology, 37(4), pp.711-720, DOI: 10.1002/acp.4058.