Kiến tạo một Việt Nam số bền vững, minh bạch và hiệu quả

LTS: Dự thảo báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIII tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng nhấn mạnh: Xây dựng và hoàn thiện thể chế phù hợp để xác lập mô hình tăng trưởng mới, cơ cấu lại nền kinh tế, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam xin giới thiệu ý kiến của Chuyên gia Lâm Việt Tùng góp ý về công tác chuyển đổi số, nhằm cụ thể hóa văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIV vào cuộc sống.

Tại cuộc họp gần đây của Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã nhấn mạnh một thông điệp mang tính bước ngoặt: “Yêu cầu chấm dứt việc triển khai quá nhiều các phần mềm, hệ thống thông tin khi chưa đầy đủ cơ sở để triển khai; không đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ, không sát với yêu cầu thực tiễn và thiếu quy chế quản lý, vận hành và định hướng sử dụng”.

Lời nhắc nhở này phản ánh một thực trạng: Việt Nam đã chi đầu tư nhiều cho chuyển đổi số (CĐS), và đến lúc cần đánh giá lại một số thực trạng, trong đó cần phân tích thêm về chiến lược CĐS, cách tư duy kiến trúc và doanh nghiệp thực thi có rời xa giá trị cốt lõi của mình.

Chiến lược bắt đầu từ thực tại: Phân tích SWOT và lộ trình ưu tiên

CĐS không thể bắt đầu bằng một danh sách mua sắm phần mềm, phần cứng vô hồn hay những phong trào hình thức.

Để thực hiện đúng chỉ đạo của Ban Bí thư về việc đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới, mỗi cơ quan, địa phương cần thực hiện phân tích SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) thực chất - coi đây là cuộc "tổng kiểm kê" năng lực và rào cản quốc gia.

Thay vì liệt kê những gì chưa làm được, chúng ta cần định lượng hóa sự kìm hãm của hạ tầng cũ đối với sự phát triển kinh tế - xã hội:

Kinh tế: Sự rời rạc trong dữ liệu khiến chi phí logistics cao, thủ tục hành chính chồng chéo làm mất cơ hội đầu tư. Điểm yếu (Weaknesses) ở đây chính là các "đảo dữ liệu" không thông thương.

Y tế và giáo dục: Việc thiếu nền tảng số dùng chung dẫn đến lãng phí nguồn lực chuyên gia, người dân ở vùng sâu vùng xa khó tiếp cận dịch vụ chất lượng cao. Đây là sự bất bình đẳng về cơ hội do rào cản công nghệ.

Môi trường: Thiếu hệ thống giám sát thời gian thực dẫn đến phản ứng chậm trước thiên tai, ô nhiễm.

Mục tiêu: Nhận diện rõ đâu là "nút thắt cổ chai" đang gây nghẽn mạch dòng chảy phát triển để ưu tiên tháo gỡ trước.

Chiến lược dựa trên sự khẩn cấp: Xây dựng "Bản đồ kiến trúc" tổng thể

CĐS không phải là một cuộc chạy đua về số lượng phần mềm mà là cuộc cách mạng về tổ chức.

Bản đồ kiến trúc (Enterprise Architecture): Cần một thiết kế tổng thể để các hệ thống của Bộ A có thể "nói chuyện" được với Bộ B. Nếu không có kiến trúc này, chúng ta sẽ tạo ra những "ống khói" thông tin biệt lập.

Thứ tự ưu tiên (Prioritization): Áp dụng nguyên lý 80/20. Tập trung vào 20% các dịch vụ công hoặc nền tảng số mang lại 80% lợi ích cho dân sinh (như định danh điện tử, dữ liệu dân cư, thanh toán không dùng tiền mặt...).

Nguy cơ của việc thiếu chiến lược

Nếu bỏ qua bước phân tích thực tại mà chạy theo công nghệ hào nhoáng, chúng ta sẽ đối mặt với:

Mảng vá tạm thời: Các dự án CNTT rời rạc, không có tính kế thừa, dẫn đến tình trạng "đập đi xây lại" gây lãng phí ngân sách.

Sự rời rạc (Fragmentation): Dữ liệu không đồng bộ khiến việc ra quyết định của lãnh đạo dựa trên những thông tin thiếu chính xác hoặc chậm trễ.

Tốn kém nguồn lực: Đầu tư vào những công nghệ đắt tiền nhưng không phù hợp với trình độ tiếp nhận của cán bộ và người dân.

SWOT không phải là một bản báo cáo nằm trên giấy, chúng ta cần chuyển đổi các tổ hợp này thành Lộ trình ưu tiên, là căn cứ để xác định "Tuyến đường găng" (Critical Path) trong lộ trình CĐS.

Chỉ khi nhìn thẳng vào những yếu kém của hạ tầng hiện tại, chúng ta mới có đủ quyết tâm để thực hiện những thay đổi mang tính thể chế và cấu trúc.

Kiến trúc hệ sinh thái: Giải bài toán "Phần mềm không sát thực tiễn"

Một phần mềm thất bại thường do kỹ sư CNTT chỉ biết lập trình mà không hiểu nghiệp vụ (Domain). Để khắc phục, chúng ta phải áp dụng phương pháp luận Domain-Driven Design (Thiết kế hướng nghiệp vụ - DDD) kết hợp với mô hình dữ liệu chuẩn như SID (Shared Information/Data) của TM Forum.

Thay vì xây dựng một "khối bê tông" đơn khối (Monolithic), hệ thống phải được phân rã thành các module nhỏ độc lập dựa trên kiến trúc Microservices. Sự phân rã này tạo ra nhiều thành phần nhỏ nhưng hợp thành một chỉnh thể thống nhất qua các API mở.

Đây chính là chìa khóa để hệ thống linh hoạt, dễ bảo trì và có khả năng tái sử dụng cực cao giữa các ngành khác nhau mà không phải xây mới từ đầu.

Nghịch lý rời xa giá trị cốt lõi: Khi nhà mạng "đi đánh thuê"

Tại sao các tập đoàn viễn thông lớn tại Việt Nam lại gặp khó khăn trong việc kiến tạo hệ sinh thái số? Câu trả lời nằm ở việc họ đang rời bỏ thế mạnh hạ tầng để lấn sân sang mảng phát triển phần mềm ứng dụng y tế, giáo dục hay dịch vụ công - những nơi họ thiếu kinh nghiệm nghiệp vụ thực tiễn.

Hệ lụy của việc "lấn sân" không chuyên nghiệp

Sản phẩm thiếu "linh hồn" nghiệp vụ: Một kỹ sư viễn thông không thể hiểu sâu nghiệp vụ y tế như một bác sĩ. Kết quả là những phần mềm ra đời chỉ để "nghiệm thu", không thể đi vào đời sống.

Nghịch lý niềm tin: Thật trớ trêu khi các tập đoàn này đi viết phần mềm ứng dụng cho bên ngoài, nhưng chính họ lại phải chi hàng chục triệu USD mỗi năm để mua CRM ngoại (Salesforce, Oracle, Amdocs) cho quản trị nội bộ.

Họ rời xa giá trị cốt lõi là hạ tầng đám mây (cloud) và trục tích hợp để làm những việc không chuyên, dẫn đến lãng phí kép nguồn lực quốc gia.

Bài học từ Amazon: Mở rộng chứ không rời xa cốt lõi

Nhiều người lầm tưởng Amazon rời xa cốt lõi khi chuyển từ bán sách sang dịch vụ đám mây (AWS). Thực tế, giá trị cốt lõi của Amazon là năng lực vận hành hạ tầng số quy mô lớn. Họ xây dựng AWS để giải quyết bài toán của chính mình trước.

Khi hạ tầng đó đã trở thành tinh hoa giúp Amazon.com thống trị thế giới, họ mới đem "đóng gói" năng lực đó để bán. Amazon bán cái họ giỏi nhất, còn các nhà mạng của chúng ta đang đi bán cái họ chưa làm tốt cho chính mình.

Hạ tầng đám mây (cloud-native): Phá bỏ tư duy "ao làng"

Nghịch lý lớn nhất hiện nay là chúng ta đang cố gắng chạy các ứng dụng "thời đại 4.0" trên một tư duy vận hành "thời đại 1.0".

Việc duy trì các phòng máy chủ (server room) riêng lẻ tại mỗi cơ quan không chỉ là sự lãng phí về tiền bạc, mà còn là rào cản lớn nhất ngăn cách dòng chảy dữ liệu quốc gia.

Lãng phí cục bộ: Cái bẫy của những "Phòng máy chủ riêng"

Tư duy "ao làng" - mỗi đơn vị muốn tự giữ lấy một tủ server riêng cho "an tâm" - đang dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng:

Hiệu suất thấp (Low Utilization): Các máy chủ vật lý thường chỉ hoạt động 10-20% công suất, nhưng ngân sách vẫn phải chi 100% cho điện năng, làm mát và bảo trì.

Rủi ro bảo mật: Một phòng máy chủ lẻ tẻ tại địa phương không bao giờ có thể đạt được tiêu chuẩn an ninh mạng như một Trung tâm dữ liệu (data center) tập trung. Đây là những "mắt xích yếu" dễ bị tấn công nhất.

Tốc độ rùa bò: Khi cần nâng cấp dung lượng để phục vụ đợt cao điểm (ví dụ: tuyển sinh, đóng thuế), quy trình mua sắm thiết bị vật lý mất hàng tháng trời, làm lỡ mọi cơ hội phục vụ nhân dân.

Thực tế: Mỗi phòng máy chủ lẻ tẻ là một "ốc đảo dữ liệu" tự cô lập, khiến việc liên thông giữa các bộ ngành trở thành nhiệm vụ bất khả thi.

Giải pháp Cloud-native & DevOps: Chìa khóa của sự tức thì: Để thoát khỏi tư duy "ao làng", chúng ta phải chuyển dịch sang kiến trúc Cloud-native (Ưu tiên đám mây) kết hợp với quy trình DevOps.

Tự động mở rộng (Scalability): Thay vì mua thừa công suất máy chủ để "đề phòng", Cloud-native cho phép hệ thống tự động mở rộng tài nguyên khi có hàng triệu người truy cập và tự động thu hẹp khi nhu cầu giảm.

Lợi ích: Tiết kiệm hàng nghìn tỷ đồng chi phí đầu tư thiết bị dư thừa.

Triển khai tức thì với DevOps: DevOps xóa bỏ rào cản giữa đội ngũ phát triển phần mềm và đội ngũ vận hành.

Cơ chế: Mọi thay đổi về phần mềm được kiểm thử và triển khai tự động (CI/CD). Thay vì mất vài tuần để cập nhật một tính năng mới lên hệ thống dịch vụ công, cloud-native cho phép thực hiện việc đó trong vài phút mà không cần dừng hệ thống.

Phá bỏ "ốc đảo dữ liệu": Trên môi trường Cloud, dữ liệu không nằm trong "tủ sắt" của một cơ quan mà nằm trên các nền tảng dùng chung (Shared Platforms).

Các ứng dụng dễ dàng "nói chuyện", kết nối với nhau thông qua API, giúp việc chia sẻ dữ liệu dân cư, y tế, giáo dục trở nên mượt mà như dòng chảy của điện và nước.

Giải pháp chiến lược: Trả nhiệm vụ về đúng chuyên gia

Chuyển đổi số quốc gia giống như việc xây dựng một đại đô thị thông minh. Nếu Chính phủ và các Tập đoàn hạ tầng cứ mải mê đi "xây từng căn hộ" (làm các phần mềm nhỏ lẻ), thì chúng ta sẽ có những khu nhà không điện lưới, không đường sá.

Chính phủ và tập đoàn viễn thông: Kiến trúc sư của "Nền móng quốc gia"

Hãy nhìn vào mô hình của Amazon và AWS. Amazon không đi làm phần mềm kế toán cho từng khách hàng; họ xây dựng một hạ tầng đám mây (cloud) hùng mạnh để cả thế giới có thể chạy phần mềm trên đó.

Xây dựng đám mây quốc gia (Government cloud): Các tập đoàn viễn thông lớn (Viettel, VNPT, MobiFone) cần tập trung nguồn lực khổng lồ của mình vào việc xây dựng hạ tầng trung tâm dữ liệu đạt chuẩn quốc tế. Đây là nơi chứa đựng toàn bộ tài nguyên số của quốc gia với độ bảo mật tuyệt đối.

Thiết lập tiêu chuẩn dữ liệu (Standard Information Data - SID): Nhiệm vụ của cơ quan quản lý là ban hành "luật giao thông" cho dữ liệu. Các tiêu chuẩn về định dạng, kết nối và bảo mật phải thống nhất để dữ liệu từ Bộ Y tế có thể "hiểu" được dữ liệu từ Bộ Công an.

Trục tích hợp quốc gia (National Data Exchange Platform - NDXP): Thay vì xây phần mềm, hãy xây "xa lộ" và chuẩn kết nối. Khi trục tích hợp vững chắc, các ứng dụng chỉ cần "cắm" vào là hoạt động, xóa bỏ hoàn toàn các ốc đảo thông tin.

Doanh nghiệp phần mềm chuyên nghiệp: Những người thợ tinh hoa với "DNA phần mềm"

Sản xuất phần mềm chất lượng cao không phải là nghề tay trái. Nó đòi hỏi một tư duy khác biệt mà chỉ các đơn vị chuyên trách mới có.

Sản xuất dựa trên DDD (Domain-Driven Design): Thiết kế hướng nghiệp vụ. Đây là phương pháp tập tách khối yêu cầu lớn thành những nghiệp vụ cốt lõi - vi dịch vụ.

Các chuyên gia phần mềm sẽ làm việc cùng các chuyên gia ngành (Y tế, Giáo dục, Giao thông) để biến các quy trình nghiệp vụ phức tạp thành mã nguồn linh hoạt, thay vì chỉ làm theo các đơn đặt hàng hời hợt.

Vận hành bằng DevOps: Như đã phân tích, DevOps là chìa khóa để phần mềm "sống". Các doanh nghiệp phần mềm chuyên nghiệp có khả năng duy trì chu trình: Phát triển - Kiểm thử - Triển khai - Phản hồi một cách liên tục. Điều này giúp phần mềm luôn được cập nhật theo hơi thở của thực tế, không bị lỗi thời ngay khi vừa bàn giao.

DNA Phần mềm: Là sự nhạy bén với trải nghiệm người dùng (UX), tính bảo mật từ trong lõi và khả năng tối ưu hóa hiệu năng. Hãy để các công ty công nghệ sáng tạo ra các giải pháp "tinh hoa" dựa trên nền móng hạ tầng mà Chính phủ đã chuẩn bị

Kết luận: Đổi mới tư duy để kiến tạo tương lai

Chuyển đổi số thực chất là cuộc cách mạng về phương thức sản xuất nhằm tiết kiệm kinh phí và mang lại kết quả sớm nhất cho người dân. Sự thất bại của doanh nghiệp khi rời xa giá trị cốt lõi là bài học đắt giá về việc sử dụng nguồn lực sai chỗ.

Làm chủ được kiến trúc - từ chiến lược SWOT, phương pháp thiết kế DDD, chuẩn cơ sở dữ liệu SID, kiến trúc Microservices đến vận hành trên Cloud-native/DevOps - chính là con đường duy nhất để kiến tạo một Việt Nam số bền vững.

Thông điệp gửi người đứng đầu: Bản lĩnh giữ vững "giá trị cốt lõi"

Sự thành bại của công cuộc kiến tạo Việt Nam số không chỉ nằm ở những dòng code, mà nằm ở bản lĩnh của người đứng đầu. Một nhà lãnh đạo tầm vóc là người biết nói "không" với những dự án phong trào, biết dừng lại những hệ thống "vừa đá bóng vừa thổi còi" đang tiêu tốn nguồn lực quốc gia.

Giữ vững giá trị cốt lõi không phải là bảo thủ, mà là sự tỉnh táo để đặt nguồn lực vào đúng vị trí: Nhà quản lý tập trung vào tiêu chuẩn; doanh nghiệp hạ tầng tập trung vào "mạch máu" cloud; và doanh nghiệp phần mềm tập trung vào giải pháp tinh hoa. Đó chính là lúc niềm tin của người dân được củng cố, và một Việt Nam số minh bạch, hiệu quả sẽ thực sự hiện hữu./.