"Khoa học xã hội giữ vai trò đặc biệt trong việc thiết kế thể chế, nuôi dưỡng giá trị và định hướng hành vi xã hội"

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam xin trân trọng giới thiệu bài phát biểu của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng tại buổi làm việc:

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam là trung tâm nghiên cứu hàng đầu của đất nước về khoa học xã hội và nhân văn. Đây là nơi hội tụ trí tuệ, là “bộ não tư duy” về con người, xã hội, thể chế, văn hóa và phát triển - những yếu tố cốt lõi làm nên bản sắc và sức mạnh bền vững của một quốc gia.

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội cùng với Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và 2 đại học quốc gia là 4 đơn vị chủ lực về khoa học nền tảng của nước nhà. Hàng năm, Bộ Khoa học và Công nghệ đều tổ chức hội nghị hợp tác với 4 đơn vị chủ lực quốc gia.

Về phía Bộ Khoa học và Công nghệ, chúng tôi xác định rõ trách nhiệm của mình là thiết kế thể chế phù hợp để Viện Hàn lâm KHXH làm tốt hơn vai trò của mình. Bộ sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế tài trợ nghiên cứu theo hướng ổn định hơn cho khoa học cơ bản và khoa học xã hội, đồng thời mở ra các cơ chế linh hoạt để kết nối nghiên cứu với ứng dụng.

Cơ cấu ngân sách dành cho khoa học cơ bản và khoa học xã hội sẽ được ổn định ở mức 15-20% cho giai đoạn 2025-2030, tức là từ 5-10.000 tỷ đồng mỗi năm, gấp nhiều lần so với trước đây. Ngân sách nghiên cứu dành cho Viện Hàn lâm Khoa học xã hội năm 2026 cũng đã được dự kiến tăng ít nhất gấp 3 lần so với năm 2025, và Viện sẽ thực hiện quản lý theo cơ chế quỹ. Bộ KH&CN cũng đã lập kế hoạch đầu tư một số hạ tầng nghiên cứu xã hội trọng điểm sẽ đặt ở Viện Hàn lâm KHXH, đặc biệt là hạ tầng dữ liệu khoa học xã hội, hạ tầng điều tra xã hội và hạ tầng AI để xử lý kho dữ liệu khổng lồ của Viện.

Trong một thế giới đang biến đổi rất nhanh, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực trực tiếp của tăng trưởng. Nhưng càng trong bối cảnh đó, chúng ta càng nhận ra một chân lý quan trọng: công nghệ có thể đi rất nhanh, nhưng xã hội nếu không theo kịp thì sẽ tạo ra rủi ro; kinh tế có thể tăng trưởng mạnh, nhưng nếu thiếu nền tảng xã hội-nhân văn thì tăng trưởng ấy sẽ không bền vững. Và chính ở đây, vai trò của khoa học xã hội và nhân văn trở nên đặc biệt quan trọng.

Khoa học xã hội không chỉ là lĩnh vực “đi sau” để lý giải thực tiễn, mà phải đi trước một bước để định hình tương lai. Khi đất nước bước vào những chuyển đổi lớn - chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới mô hình tăng trưởng, cải cách thể chế - thì câu hỏi không chỉ là “làm thế nào”, mà còn là “vì ai”, “ai được hưởng lợi”, “tác động xã hội ra sao”, và “giá trị Việt Nam nằm ở đâu trong những chuyển đổi ấy”.

Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phát triển nhanh và bền vững hơn bao giờ hết. Chúng ta không thể chỉ dựa vào vốn, lao động giá rẻ hay khai thác tài nguyên. Chúng ta phải dựa vào tri thức, thể chế và con người. Trong ba trụ cột này, khoa học xã hội giữ vai trò đặc biệt trong việc thiết kế thể chế, nuôi dưỡng giá trị, và định hướng hành vi xã hội. Thể chế tốt không tự nhiên mà có; nó là sản phẩm của tư duy khoa học, của tổng kết thực tiễn, và của dự báo tương lai.

Đối với Bộ Khoa học và Công nghệ, chúng tôi coi khoa học xã hội và nhân văn là một bộ phận không thể tách rời của hệ sinh thái khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia. Nếu khoa học tự nhiên giúp chúng ta hiểu và làm chủ thế giới vật chất, thì khoa học xã hội giúp chúng ta hiểu và dẫn dắt xã hội. Hai lĩnh vực này không đối lập, mà bổ sung cho nhau; không tách rời, mà phải được kết nối chặt chẽ hơn bao giờ hết, như "âm" và "dương", như 2 mặt của 1 đồng xu.

Bộ Khoa học và Công nghệ mong Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy nghiên cứu. Nghiên cứu không chỉ để công bố, mà để tác động đến chính sách; không chỉ để mô tả, mà để đề xuất giải pháp; không chỉ để hiểu quá khứ, mà để kiến tạo tương lai. Những vấn đề lớn của đất nước - cải cách bộ máy, phát triển kinh tế số, quản trị quốc gia, biến đổi xã hội trong kỷ nguyên số, xây dựng con người Việt Nam thời đại mới - rất cần tiếng nói khoa học xã hội sâu sắc, độc lập và có tầm nhìn dài hạn.

Trong thời gian tới, Bộ Khoa học và Công nghệ mong muốn tăng cường phối hợp với Viện Hàn lâm trên ba phương diện. Thứ nhất, đặt hàng nghiên cứu các bài toán lớn, các vấn đề chiến lược, gắn với yêu cầu hoạch định chính sách và phát triển quốc gia. Thứ hai, kết nối khoa học xã hội với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, hình thành các nghiên cứu liên ngành, đặc biệt là về tác động xã hội, đạo đức và thể chế của công nghệ mới. Thứ ba, xây dựng đội ngũ trí thức khoa học xã hội tinh hoa, có năng lực tư duy độc lập, phản biện chính sách và hội nhập quốc tế.

Tôi tin rằng, trong kỷ nguyên mới, quốc gia nào hiểu xã hội của mình sâu hơn, quốc gia đó sẽ đi xa hơn. Công nghệ có thể mua, vốn có thể vay, nhưng tri thức về con người và xã hội Việt Nam thì phải tự mình xây dựng. Và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chính là nơi gánh vác sứ mệnh đó.

Xin chúc Viện Hàn lâm tiếp tục phát triển mạnh mẽ, chúc các nhà khoa học sức khỏe, trí tuệ và cảm hứng sáng tạo, để cùng đất nước vững vàng bước vào tương lai./.