Khi AI biết "xóa dấu vết" của chính mình

AI giúp văn bản "giống con người" hơn

Chỉ vài năm trước, các nhà khoa học còn đang tranh luận liệu có nên sử dụng AI để hỗ trợ viết bài báo khoa học hay không. Đến nay, câu hỏi ấy gần như đã có lời đáp. AI đã trở thành một phần trong quy trình nghiên cứu của nhiều nhà khoa học, từ chỉnh sửa ngữ pháp, diễn đạt ý tưởng, viết thư điện tử (email), chuẩn bị hồ sơ xin tài trợ cho tới hỗ trợ soạn thảo bản thảo nghiên cứu.

Tuy nhiên, cùng với sự phổ biến của AI là một vấn đề mới: văn bản do AI tạo ra ngày càng dễ bị nhận diện. Những cách diễn đạt lặp lại, cấu trúc câu quen thuộc hay phong cách viết "quá trơn tru" khiến nhiều người chỉ cần đọc cũng có thể đoán được sự xuất hiện của AI.

Đó cũng là khoảng trống mà một công cụ mới mang tên Humanizer muốn lấp đầy.

Humanizer được TS Jie Ding, nhà nghiên cứu học máy tại Đại học (ĐH) Minnesota (Mỹ) phát triển, với mục tiêu hỗ trợ chỉnh sửa các bài báo khoa học và đề xuất xin tài trợ nghiên cứu.

Theo giới thiệu trên GitHub, công cụ này không tạo ra nội dung mới mà hướng AI chỉnh sửa văn bản để phù hợp hơn với phong cách của từng tác giả. Một trong những nguyên tắc được nêu rõ là loại bỏ những dấu hiệu thường khiến người đọc nhận ra văn bản do AI tạo ra, nhưng vẫn giữ được tính học thuật.

Thay vì viết lại toàn bộ, Humanizer đưa ra một bộ hướng dẫn để AI tự chỉnh sửa văn bản của chính mình. Chẳng hạn, công cụ khuyến nghị tránh các cấu trúc câu đã trở nên quen thuộc trong văn bản AI như "không chỉ... mà còn...", hạn chế sử dụng dấu gạch ngang dài (em dash) và bổ sung bằng chứng cho những nhận định khoa học chưa đủ cơ sở.

Theo TS. Jie Ding, nhiều mô hình AI hiện nay có xu hướng sử dụng cùng một phong cách diễn đạt, đôi khi còn cường điệu hóa mức độ chắc chắn của các kết luận khoa học. Vì vậy, Humanizer được thiết kế nhằm giúp văn bản tự nhiên hơn, rõ ràng hơn và gần với cách viết của từng nhà nghiên cứu.

TS. Francisco Maria Calisto, nhà nghiên cứu tin học y sinh tại ĐH Lisbon (Bồ Đào Nha), cho biết ông sử dụng Humanizer thường xuyên để soạn email và tài liệu kỹ thuật. Theo ông, đây là công cụ tốt nhất mà mình từng sử dụng cho mục đích này.

TS. Misha Teplitskiy, chuyên gia về chính sách khoa học và công nghệ tại ĐH Michigan (Mỹ), cũng cho rằng các công cụ như Humanizer có thể giúp tạo sự công bằng hơn đối với những nhà khoa học không sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ mẹ đẻ. AI vốn đã hỗ trợ họ cải thiện cách diễn đạt, còn Humanizer giúp văn bản trở nên tự nhiên hơn thay vì mang phong cách máy móc giống nhau.

"Chỉnh sửa" hay "che giấu"?

Dù vậy, không phải ai cũng đồng tình.

Điều khiến nhiều nhà khoa học lo ngại không nằm ở việc AI hỗ trợ biên tập, mà ở khả năng Humanizer có thể được sử dụng để che giấu sự tham gia của AI trong quá trình viết.

TS. Miguel Angel Blazquez Rodriguez, nhà sinh học thực vật tại ĐH Bách khoa Valencia (Tây Ban Nha), cho rằng việc sử dụng Humanizer có thể khiến người đọc hiểu sai về quá trình hình thành một bản thảo khoa học. "Nó mang tính đánh lừa", ông nhận định.

TS. Cassidy Sugimoto, chuyên gia khoa học thông tin tại ĐH Carnegie Mellon (Mỹ), cũng bày tỏ lo ngại các công cụ "nhân hóa" văn bản sẽ khiến ngày càng nhiều nhà nghiên cứu sử dụng AI nhưng không công khai điều đó, làm suy giảm tính minh bạch vốn là một nguyên tắc cốt lõi của nghiên cứu khoa học.

Khi được hỏi về những chỉ trích này, TS. Jie Ding cho rằng cần phân biệt giữa công cụ và cách con người sử dụng công cụ.

Theo ông, vấn đề đạo đức không nằm ở sự tồn tại của Humanizer mà ở việc người sử dụng có tuân thủ quy định công bố việc dùng AI hay không. Nếu một tạp chí hoặc đơn vị tài trợ yêu cầu khai báo việc sử dụng AI, việc cố tình không công bố mới là hành vi sai phạm.

Sau khi xuất hiện các ý kiến phản đối, TS. Jie Ding đã cập nhật phần giới thiệu trên GitHub. Một số mô tả như "xóa các dấu hiệu AI" (removes the usual AI tells) được thay bằng "cải thiện độ rõ ràng và phong cách diễn đạt" (sharpens clarity and voice). Đồng thời, ông cũng bổ sung tuyên bố đạo đức, nhấn mạnh Humanizer chỉ là công cụ biên tập và không miễn trừ trách nhiệm công khai việc sử dụng AI.

Cuộc đua mới giữa AI và công cụ phát hiện AI

Sự xuất hiện của Humanizer cũng cho thấy một cuộc chạy đua mới đang hình thành.

Max Spero, Giám đốc điều hành Pangram - Công ty phát triển phần mềm phát hiện văn bản AI - cho biết trong các thử nghiệm ban đầu, hệ thống của ông vẫn nhận diện được phần lớn văn bản đã qua Humanizer, dù không phải tất cả. Pangram hiện cũng đang phát triển các phiên bản mới chuyên phát hiện dấu vết của những công cụ "nhân hóa" như vậy.

Trong khi đó, nhiều tổ chức nghiên cứu và cơ quan tài trợ đã ban hành quy định rõ ràng về việc sử dụng AI.

Không ít tạp chí khoa học yêu cầu tác giả khai báo nếu AI được dùng để hỗ trợ viết bài. Một số đơn vị khác thậm chí cấm AI tham gia vào quá trình soạn thảo hoặc chỉ cho phép sử dụng trong những phạm vi rất hạn chế.

Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) cũng cảnh báo không nên sử dụng AI để xây dựng phần lớn nội dung hồ sơ xin tài trợ, sau khi từng xảy ra trường hợp một nhà nghiên cứu dùng AI để nộp đồng thời hàng chục đề xuất nghiên cứu.

Theo bác sỹ Michael Lauer, nguyên Phó giám đốc nghiên cứu ngoài viện của NIH, nếu Humanizer được dùng để qua mặt các hệ thống phát hiện AI thì đây sẽ là một hình thức sai phạm nghiêm trọng. Thậm chí, hành vi che giấu còn đáng lo ngại hơn bản thân việc sử dụng AI.

Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cho rằng xu hướng "cá nhân hóa" văn bản AI khó có thể đảo ngược. TS. Richard She, nhà sinh học tại ĐH Công nghệ Nanyang (Singapore), dự đoán chỉ trong vòng vài năm tới, văn bản đã qua các công cụ Humanizer sẽ trở nên gần như không thể phân biệt với văn bản do con người tự viết.

Điều đó đồng nghĩa với việc cuộc tranh luận trong giới học thuật có lẽ sẽ không còn xoay quanh câu hỏi "AI có được phép viết hay không", mà sẽ chuyển sang một vấn đề khó hơn nhiều: Làm thế nào để duy trì tính minh bạch và liêm chính khoa học trong thời đại mà AI ngày càng biết cách viết giống con người./.