Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang: Đánh thức giá trị di sản nơi “cửa ngõ” miền Trung

Di sản đặc biệt nơi “yết hầu” miền Trung

Hoành Sơn Quan nằm trên đỉnh Đèo Ngang, thuộc dãy Hoành Sơn, ở độ cao khoảng 256m so với mực nước biển, là ranh giới tự nhiên giữa Hà Tĩnh và tỉnh Quảng Trị ngày nay. Không chỉ là công trình kiến trúc cổ mang dấu ấn triều Nguyễn, nơi đây còn là không gian hội tụ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và tâm linh của dân tộc.

Theo các nhà nghiên cứu, từ hàng ngàn năm trước, khu vực Hoành Sơn - Đèo Ngang đã giữ vai trò là ranh giới lãnh thổ giữa Đại Việt và Chăm Pa. Sang thời Hậu Lê, đặc biệt trong giai đoạn nội chiến Lê - Mạc và Trịnh - Nguyễn, Đèo Ngang vừa là ranh giới tự nhiên vừa là không gian chiến lược để kiểm soát lãnh thổ.

Đến thế kỷ XVI, cùng với sự kiện Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558, Hoành Sơn trở thành vị trí có ý nghĩa chiến lược đặc biệt trong tiến trình Nam tiến của dân tộc. Từ một vùng biên viễn, nơi đây dần trở thành “điểm tựa” cho sự hình thành trung tâm quyền lực mới ở Thuận Hóa - Phú Xuân.

Trong quá trình củng cố quyền lực của triều Nguyễn, khu vực Hoành Sơn tiếp tục được coi trọng về quân sự và hành chính. Nhận thấy vị trí hiểm yếu của dãy Hoành Sơn trên tuyến thiên lý Bắc - Nam, năm 1833, vua Minh Mạng cho xây dựng Hoành Sơn Quan trên đỉnh Đèo Ngang.

Công trình được xây dựng kiên cố bằng đá, cao hơn 4m, hai bên có tường thành kéo dài theo triền núi. Trên cổng đắp ba chữ Hán “Hoành Sơn Quan”. Đây từng là nơi quân lính thường xuyên canh gác nhằm kiểm soát người và phương tiện qua lại, đồng thời giữ vai trò phòng thủ phía Nam kinh thành Huế.

Không chỉ trong thời phong kiến, Hoành Sơn Quan còn gắn với nhiều dấu mốc quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Nơi đây từng là vị trí trung chuyển lực lượng, hàng hóa và vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam.

Các đại biểu tham dự Hội thảo khoa học với chủ đề “Hoành Sơn Quan - Đèo Ngang, những vấn đề về lịch sử và văn hoá” được Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Hà Tĩnh phối hợp với UBND phường Hoành Sơn tổ chức ngày 21/5 đánh giá, Hoành Sơn Quan là “bảo tàng sống” phản ánh những biến động lịch sử của dân tộc trên dải đất hẹp miền Trung.

Theo các đại biểu, giá trị của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc hay địa thế mà còn ở ý nghĩa chính trị, quân sự và hành chính qua nhiều thời kỳ lịch sử.

Không gian văn hóa, văn học và tâm linh đặc sắc

Bên cạnh giá trị lịch sử, Hoành Sơn Quan còn mang đậm dấu ấn văn hóa và văn học Việt Nam. Hình ảnh Đèo Ngang từ lâu đã trở thành biểu tượng thi ca với vẻ đẹp hoang sơ, hùng vĩ nhưng cũng đầy trầm mặc.

Nổi bật nhất là bài thơ “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan - tác phẩm đã góp phần đưa địa danh này trở thành một biểu tượng văn hóa trong tâm thức nhiều thế hệ người Việt. Qua những câu thơ, Đèo Ngang không chỉ hiện lên như một thắng cảnh thiên nhiên mà còn là không gian gợi suy tư về lịch sử và thân phận con người.

Ngoài giá trị văn học, Hoành Sơn Quan còn gắn với đời sống tín ngưỡng của cư dân địa phương. Với địa thế “tựa sơn hướng hải”, nơi đây từ lâu được xem là vùng đất linh thiêng, gắn với niềm tin tâm linh của người dân khu vực Bắc Trung Bộ.

Nhiều ý kiến tại Hội thảo cho rằng, Hoành Sơn Quan có thể được xem như một “mắt xích” quan trọng trong hệ thống phòng thủ và kiểm soát giao thông của triều Nguyễn. Công trình phản ánh tư duy tổ chức lãnh thổ, quản lý an ninh và giao thương của nhà nước phong kiến Việt Nam.

Tuy nhiên, dù mang nhiều giá trị đặc biệt, việc bảo tồn và phát huy di sản Hoành Sơn Quan thời gian qua vẫn chưa tương xứng với vị thế vốn có. Nhiều năm qua, di tích được phản ánh trong tình trạng xuống cấp, thiếu sự đầu tư bài bản và chưa có cơ chế quản lý thống nhất.

Theo các nhà nghiên cứu, nguyên nhân lớn nhất không nằm ở kinh phí hay điều kiện địa hình mà xuất phát từ việc chưa có sự thống nhất trong quản lý giữa hai địa phương tiếp giáp trước đây là Quảng Bình và Hà Tĩnh, nay là Quảng Trị và Hà Tĩnh.

Việc cả hai tỉnh cùng công nhận di tích cấp tỉnh nhưng chưa có cơ chế phối hợp đồng bộ khiến công tác bảo tồn, trùng tu và khai thác gặp nhiều khó khăn. Khi di tích xuống cấp, chưa có địa phương nào đứng ra thực hiện tu bổ toàn diện.

Các đại biểu cho rằng cần sớm xây dựng mô hình quản lý liên vùng, chuyển từ tư duy “sở hữu” sang “đồng quản trị” để bảo tồn và khai thác hiệu quả giá trị của Hoành Sơn Quan.

Hướng tới di tích quốc gia và phát triển du lịch liên vùng

Một trong những nội dung quan trọng được thống nhất tại Hội thảo là hướng tới xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích lịch sử cấp quốc gia theo quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

Hội thảo đã nhận được 20 tham luận của các nhà khoa học, giảng viên đại học, cán bộ viện nghiên cứu, bảo tàng và cơ quan quản lý văn hóa đến từ nhiều địa phương như Hà Tĩnh, Huế và Quảng Trị.

Các tham luận tập trung làm rõ quá trình hình thành, phát triển của Hoành Sơn Quan qua các thời kỳ lịch sử; phân tích giá trị lịch sử, văn hóa, quân sự của di tích; đồng thời đề xuất nhiều giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch.

Theo Ban Tổ chức, các tham luận là những công trình nghiên cứu công phu, có hệ thống tư liệu phong phú và xác thực, góp phần tái hiện khách quan những giá trị của Hoành Sơn Quan trong tiến trình lịch sử dân tộc.

Phát biểu tại Hội thảo, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Hà Tĩnh Trần Báu Hà khẳng định, Hoành Sơn Quan là công trình di sản đa giá trị, hội tụ các yếu tố lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan và tâm linh.

Ông Trần Báu Hà nhấn mạnh, những kết quả nghiên cứu và các tham luận tại hội thảo sẽ là cơ sở khoa học quan trọng để các cơ quan chức năng tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề nghị Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Hoành Sơn Quan là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Theo lãnh đạo tỉnh Hà Tĩnh, việc bảo tồn Hoành Sơn Quan cần được đặt trong không gian liên kết phát triển vùng. Thời gian tới, Hà Tĩnh sẽ phối hợp với tỉnh Quảng Trị xây dựng các tuyến, điểm và sản phẩm du lịch liên vùng gắn với không gian văn hóa Hoành Sơn - Đèo Ngang.

Các địa phương sẽ kết nối hệ thống di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh, du lịch tâm linh và du lịch sinh thái khu vực phía Nam Hà Tĩnh với phía Bắc Quảng Trị nhằm hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

Nhiều ý kiến tại Hội thảo cũng cho rằng, trong bối cảnh Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu khơi thông điểm nghẽn thể chế để huy động nguồn lực cho văn hóa, Hoành Sơn Quan cần được nhìn nhận như một di sản liên vùng, liên ký ức và liên trách nhiệm.

Một cửa ải có tuổi đời gần hai thế kỷ, nằm trên tuyến giao thông huyết mạch Bắc - Nam, từng đi vào lịch sử, thi ca và ký ức dân tộc, không thể tiếp tục tồn tại trong tình trạng “lưng chừng danh phận”.

Bảo tồn Hoành Sơn Quan không chỉ là gìn giữ một công trình kiến trúc cổ mà còn là gìn giữ ký ức lịch sử, không gian văn hóa và giá trị tinh thần của nhiều thế hệ người Việt. Khi được bảo tồn đúng hướng và khai thác hiệu quả, di sản này sẽ trở thành điểm nhấn quan trọng trên bản đồ du lịch văn hóa miền Trung, góp phần kết nối lịch sử với phát triển bền vững hôm nay./.