Hành trình đánh thức quyền của phụ nữ và trẻ em nơi đỉnh mây Hoàng Su Phì

Trở lại xã Bản Phùng, huyện Hoàng Su Phì (tỉnh Hà Giang) vào những ngày cao nguyên chìm trong biển mây, không khí yên bình phủ khắp các nếp nhà sàn của đồng bào dân tộc La Chí. Rất khó để hình dung rằng chỉ vài năm trước, nơi đây từng được coi là một trong những “vùng lõi” chịu ảnh hưởng nặng nề bởi các hủ tục lạc hậu: từ nạn tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đến định kiến giới sâu sắc nhắm vào phụ nữ và bé gái.

Sự chuyển mình lặng lẽ nhưng triệt để ở nơi đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả từ việc triển khai Dự án 8 (Thực hiện bình đẳng giới và giải quyết những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em) thuộc Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Mảng tối dưới nếp nhà sàn cổ

Trong tiềm thức của nhiều thế hệ người La Chí, Mông, Dao ở Hoàng Su Phì, người phụ nữ sinh ra gắn liền với định kiến “chỉ biết làm nương, sinh con và chăm bếp lửa”. Những hủ tục tồn tại qua nhiều đời đã tước đi cơ hội học tập, phát triển của bé gái và đẩy nhiều phụ nữ vào vòng lặp của sự chịu đựng.

Tảo hôn từng là nỗi trăn trở lớn nhất của chính quyền địa phương. Nhiều cô gái mới 14, 15 tuổi, chưa học hết cấp hai đã phải nghỉ học bắt chồng theo hủ tục “kéo vợ” hoặc do sự can thiệp của gia đình. Sinh con khi cơ thể chưa phát triển hoàn thiện, thiếu kiến thức chăm sóc sức khỏe khiến tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em vùng cao luôn ở mức báo động. Bên cạnh đó, bạo lực gia đình xuất phát từ ma túy, rượu bia và tư tưởng trọng nam khinh nữ khiến nhiều nếp nhà vốn yên bình bỗng trở thành những "khoảng tối" giấu kín sau vách nứa.

“Mưa dầm thấm lâu” và những “tổ truyền thông cộng đồng”

Để giải quyết tận gốc những vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em, Hà Giang nói chung và Hoàng Su Phì nói riêng đã nhận thức rõ: không thể dùng mệnh lệnh hành chính thô ráp để thay đổi nếp nghĩ đã cắm rễ qua hàng thế kỷ. Chìa khóa nằm ở việc trao quyền cho chính người dân bản địa và phát huy vai trò của những nhân tố cốt cán ngay tại thôn, bản.

Thông qua việc thực hiện Dự án 8, hàng loạt “tổ truyền thông cộng đồng” và mô hình “địa chỉ tin cậy tại cộng đồng” đã được thành lập tại các thôn nghèo của Hoàng Su Phì. Thành viên của tổ chính là bí thư chi bộ, trưởng thôn, hội viên phụ nữ và những người có uy tín trong bản.

Mỗi tuần, khi sương mù bao phủ các ngõ bản, thành viên Tổ truyền thông lại “đi từng ngõ, gõ từng nhà”. Bằng tiếng dân tộc bản địa, các bài tuyên truyền không còn là những điều luật khô khan mà được cụ thể hóa bằng những câu chuyện thực tế: tác hại của việc đẻ dày, hệ lụy sinh con dị tật do hôn nhân cận huyết, hay hậu quả pháp lý của hành vi bạo lực gia đình.

Đặc biệt, mô hình câu lạc bộ “Thủ lĩnh của sự thay đổi” được đưa vào các trường phổ thông dân tộc bán trú đã tạo ra bước đột phá đối với trẻ em. Tại đây, các em học sinh dân tộc thiểu số được trang bị kiến thức về kỹ năng sống, bình đẳng giới, sức khỏe sinh sản vị thành niên và cách tự bảo vệ bản thân trước nguy cơ bị xâm hại hay ép buộc kết hôn sớm. Các em đã trở thành những “tuyên truyền viên nhí” mang tư duy tiến bộ về chia sẻ lại với cha mẹ, ông bà.

Quả ngọt bình yên trên vùng đất biên cương

Sự kiên trì “mưa dầm thấm lâu” đã mang lại những quả ngọt ngoài kỳ vọng. Nhận thức của bà con nhân dân tại Hoàng Su Phì đã có nhiều sự chuyển biến rõ rệt. Đầu tiên phải kể đến là đẩy lùi được nạn tảo hôn. Tỷ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại các xã trọng điểm như Bản Phùng, Po Lồ, Thàng Tín giảm mạnh theo từng năm.

Các vụ việc có nguy cơ tảo hôn đều được phát hiện sớm và ngăn chặn kịp thời ngay từ cơ sở nhờ sự can thiệp của Tổ truyền thông. Kế đến là xóa bỏ được tình trạng bạo lực gia đình. Mô hình “địa chỉ tin cậy” tại các thôn trở thành nơi trú ẩn an toàn và tư vấn tâm lý, pháp lý hiệu quả cho phụ nữ. Người nam giới trong bản dần từ bỏ thói quen lạm dụng rượu bia, bắt đầu chia sẻ công việc nhà, chăm sóc con cái cùng vợ. Phụ nữ không còn thụ động trong xóm bản mà chủ động tham gia vào các hợp tác xã dệt thổ cẩm, làm du lịch cộng đồng (homestay), chế biến trà chè Shan tuyết. Khi tạo ra thu nhập độc lập, vị thế của người phụ nữ trong gia đình và xã hội được nâng cao đáng kể.

Chị Lù Thị Mai (xã Bản Phùng), một hội viên phụ nữ vươn lên làm chủ mô hình du lịch cộng đồng, tự hào chia sẻ: "Bây giờ con gái trong bản được đi học đầy đủ, không còn phải lấy chồng sớm nữa. Chồng mình giờ cũng cùng làm du lịch, đón khách với vợ chứ không còn nhậu say rồi mắng chửi như trước. Bản làng bình yên thì làm kinh tế mới tốt được."

Hành trình xóa bỏ hủ tục, đánh thức quyền của phụ nữ và trẻ em tại Hoàng Su Phì không chỉ là câu chuyện riêng của một huyện vùng cao Hà Giang, mà còn là bài học kinh nghiệm quý giá cho các tỉnh miền núi phía Bắc. Sự bình yên thực sự chỉ bắt đầu khi mỗi nếp nhà không còn tiếng khóc của bạo lực, mỗi bé gái đều được cắp sách tới trường và mỗi người phụ nữ được tôn trọng, yêu thương./.