Hải Phòng phát triển mô hình lúa - rươi, nâng cao giá trị nông nghiệp sinh thái
Từ những thửa ruộng từng có nguồn lợi rươi suy giảm, người dân thôn Trại Vực, xã Chí Minh, thành phố Hải Phòng đã từng bước khôi phục hệ sinh thái đồng ruộng thông qua mô hình trồng lúa sinh thái kết hợp khai thác rươi tự nhiên. Cách làm này vừa tạo nguồn thu hàng trăm triệu đồng mỗi vụ cho một số hộ sản xuất quy mô lớn, vừa mở ra hướng phát triển nông nghiệp gắn với bảo vệ môi trường và khai thác hợp lý tài nguyên bản địa.
Khai thác rươi tạo giá trị kinh tế vượt trội so với trồng lúa đơn thuần
Những ngày cuối tháng 10, đầu tháng 11, các cánh đồng tại thôn Trại Vực, xã Chí Minh, thành phố Hải Phòng bước vào mùa khai thác rươi. Khi thủy triều và điều kiện thời tiết thuận lợi, rươi theo dòng nước từ ruộng chảy ra các tuyến mương, tập trung tại cửa cống. Người dân thắp đèn, bố trí dụng cụ đón rươi và tổ chức thu hoạch vào buổi tối.
Đây là mùa sản xuất quan trọng đối với nhiều hộ nông dân trong vùng. Dù giá rươi năm 2026 giảm xuống khoảng 130.000 - 150.000 đồng/kg do nguồn cung tăng, sản lượng thu hoạch khá lớn vẫn giúp người dân có nguồn thu đáng kể. Bình quân một sào ruộng có thể cho khoảng 100 kg rươi, tương ứng doanh thu khoảng 13 - 15 triệu đồng.

Gia đình bà Nguyễn Thị Hà ở thôn Trại Vực hiện có hơn 6 sào ruộng sản xuất theo mô hình lúa kết hợp khai thác rươi tự nhiên. Mỗi năm, gia đình chỉ trồng một vụ lúa chiêm, trong đó rươi là nguồn thu chủ lực. Năm trước, bình quân mỗi sào thu được khoảng 100 kg rươi. Với tổng sản lượng khoảng 600 kg, giá bán 220.000 đồng/kg, nguồn thu từ rươi đã đóng góp đáng kể vào kinh tế gia đình.
Năm nay, sản lượng dự kiến tiếp tục tăng nhưng giá bán giảm. Riêng tối 30/10, gia đình bà Hà thu hoạch gần 30 kg rươi, bán với giá 140.000 đồng/kg. Theo bà, giá rươi thay đổi theo từng thời điểm, phụ thuộc vào lượng hàng trên thị trường và nhu cầu thu mua của thương lái.
Ngoài nguồn thu từ rươi, gia đình bà Hà còn có doanh thu từ lúa. Vụ năm 2026, hơn 6 sào ruộng thu hoạch trên 1 tấn thóc tươi, bình quân khoảng 1,7 - 2 tạ/sào. Sản phẩm được Công ty Cổ phần Sinh thái Ruộng rươi (RuEco) thu mua tại ruộng với giá 10.000 đồng/kg.
Theo bà Hà, năng suất lúa của mô hình không cao bằng phương thức canh tác thông thường, song khi tính tổng giá trị từ cả lúa và rươi, hiệu quả kinh tế được cải thiện rõ rệt. Ngay cả trong năm giá rươi giảm, nguồn thu từ khai thác rươi vẫn đóng vai trò quan trọng đối với thu nhập của gia đình.
Tại Trại Vực, ông Trần Văn Sung là một trong những hộ đầu tư tích tụ ruộng đất với quy mô lớn, tổng diện tích hơn 10 mẫu. Tối 30/10, gia đình ông thu hoạch gần 2 tấn rươi, bán với giá 130.000 đồng/kg, thu về khoảng 260 triệu đồng. Đến tối hôm sau, sản lượng tiếp tục đạt khoảng 500 kg. Với diễn biến thu hoạch trong vụ, ông Sung dự kiến tổng doanh thu từ rươi năm nay có thể đạt khoảng 500 triệu đồng.
Để phát triển sản xuất trên diện tích lớn, ông Sung đã đầu tư tích tụ ruộng đất qua nhiều giai đoạn. Từ khoản vốn khoảng 500 triệu đồng ban đầu vào năm 2012, đến năm 2022, tổng vốn đầu tư cho việc mua thêm diện tích đã nâng lên khoảng 2,3 tỷ đồng.
Trên diện tích này, gia đình ông duy trì một vụ lúa chiêm mỗi năm. Giống ST25 được doanh nghiệp liên kết cung cấp miễn phí; khi thu hoạch, thóc được cân và thanh toán tại ruộng với mức giá khoảng 10.000 - 15.000 đồng/kg, tùy chất lượng.
Phương thức canh tác cũng có những yêu cầu riêng. Gia đình ông không sử dụng phân bón hóa học mà dùng phân gà trộn với trấu, ủ tối thiểu một năm trước khi bón cho ruộng. Một số chế phẩm sinh học được sử dụng trong quá trình xử lý phân hữu cơ nhằm hỗ trợ cải thiện môi trường đất.
Do ưu tiên duy trì điều kiện sinh thái cho rươi, năng suất lúa chỉ đạt khoảng 150 kg/sào, thấp hơn mức 270 - 300 kg/sào ở những diện tích sản xuất lúa có điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, khoản thu từ rươi giúp bù đắp phần chênh lệch, đồng thời tạo ra giá trị kinh tế tổng hợp cao hơn so với chỉ trồng lúa.
Phục hồi hệ sinh thái đồng ruộng, khôi phục nguồn lợi rươi
Hiệu quả của mô hình lúa – rươi tại Trại Vực cần được nhìn nhận từ quá trình thay đổi phương thức sản xuất kéo dài nhiều năm. Theo ông Nguyễn Thanh Phong, người dân địa phương, trước đây nguồn lợi rươi tại khu vực từng suy giảm mạnh. Trong giai đoạn 1995 - 2015, sản lượng có thời điểm chỉ còn khoảng 3 - 5 kg/sào, thấp hơn rất nhiều so với hiện nay.
Ông Phong cho rằng việc sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian dài là một trong những yếu tố làm thay đổi môi trường đồng ruộng, ảnh hưởng đến điều kiện sinh trưởng của rươi. Đây là loài sinh vật có yêu cầu nhất định đối với môi trường đất và nước, do đó phương thức canh tác trên ruộng có tác động trực tiếp đến khả năng duy trì nguồn lợi tự nhiên.
Theo thông tin từ các hộ sản xuất, bước chuyển quan trọng bắt đầu từ năm 2017, khi Công ty RuEco liên kết với nông dân Trại Vực triển khai mô hình trồng lúa sinh thái, đồng thời tổ chức thu mua thóc sau thu hoạch. Thay cho cách canh tác phụ thuộc vào phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật, người dân chuyển sang sử dụng phân hữu cơ, trong đó có phân gà ủ với trấu, kết hợp giữ lại rơm rạ và bổ sung vật liệu hữu cơ cho đất.
Từ năm 2018, việc tổ chức sản xuất tiếp tục được điều chỉnh theo hướng quy hoạch từng khu vực, phân định diện tích quản lý giữa các hộ và chú trọng điều tiết nguồn nước. Những thay đổi này giúp người dân kiểm soát tốt hơn hoạt động canh tác, hạn chế các tác động bất lợi đến môi trường sống của rươi.
Theo ông Phong, khu vực sản xuất lúa kết hợp khai thác rươi tại Trại Vực hiện có khoảng 150 ha, với hơn 200 hộ tham gia. Sản lượng rươi đã tăng đáng kể so với thời kỳ suy giảm trước đây. Năm trước, gia đình ông thu hoạch khoảng 2,2 tấn; năm nay dự kiến đạt 2,5 - 3 tấn, với doanh thu ước khoảng 400 triệu đồng. Tuy nhiên, mức thu nhập thực tế còn phụ thuộc vào giá bán từng thời điểm.
Diễn biến giá rươi qua các năm cũng cho thấy sự thay đổi đáng chú ý của thị trường. Theo thông tin từ người dân địa phương, năm 2016, rươi được thu mua với giá khoảng 500.000 - 550.000 đồng/kg; năm 2025 giảm còn 200.000 - 220.000 đồng/kg và năm 2026 xuống dưới 150.000 đồng/kg trong thời điểm nguồn cung tăng. Như vậy, sản lượng phục hồi đã giúp mở rộng nguồn cung, nhưng đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao giá trị thương phẩm và tổ chức tiêu thụ hiệu quả hơn. Những thông tin về quá trình phục hồi nguồn lợi và biến động giá cũng được phản ánh trong bài viết về vùng rươi Trại Vực trên VnEconomy.
Bà Phạm Kiều Oanh, người sáng lập Công ty RuEco, cho biết rươi được người dân vùng Tứ Kỳ gọi là “lộc trời” bởi chỉ xuất hiện vào những thời điểm nhất định trong năm và phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên. Theo bà, lượng phù sa tích tụ, đặc điểm thổ nhưỡng và chất lượng môi trường đất là những yếu tố góp phần tạo điều kiện cho rươi sinh trưởng.

Từ kinh nghiệm triển khai mô hình nông nghiệp sinh thái tại Tứ Kỳ và một số địa phương khác, bà Oanh nhấn mạnh việc phục hồi đất sau thời gian dài canh tác sử dụng nhiều hóa chất không thể thực hiện trong thời gian ngắn. Quá trình này cần được tiến hành từng bước, thông qua điều chỉnh phương thức bón phân, quản lý nguồn nước và duy trì lượng chất hữu cơ trong đất.
Đáng chú ý, giun đất và rươi có thể được xem là những sinh vật chỉ thị sinh thái, cung cấp dấu hiệu ban đầu về điều kiện môi trường đồng ruộng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các sinh vật này không thể thay thế các phép đo và phân tích chuyên môn. Muốn đánh giá đầy đủ chất lượng đất, nước và mức độ an toàn của vùng sản xuất, cần có sự kiểm tra bằng phương pháp khoa học.
Một yếu tố khác có ý nghĩa quan trọng đối với mô hình là hệ thống thủy lợi. Trong sản xuất lúa - rươi, nguồn nước vừa phục vụ cây lúa, vừa tạo môi trường cho rươi sinh trưởng và di chuyển. Việc xây dựng, cải tạo hệ thống cống và các tuyến mương giúp người dân chủ động điều tiết dòng chảy, đồng thời thuận lợi hơn trong quá trình thu hoạch.
Thay vì chủ yếu sử dụng vợt để bắt rươi như trước, người dân có thể tận dụng dòng nước đưa rươi từ ruộng ra các tuyến mương và tập trung tại cửa cống. Cách làm này giúp giảm công sức thu hoạch, đồng thời tạo điều kiện tổ chức khai thác tập trung trên những diện tích rộng.
Liên kết doanh nghiệp và tổ chức vùng sản xuất để nâng cao giá trị
Một điểm đáng chú ý của mô hình tại Trại Vực là sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình tổ chức sản xuất và tiêu thụ nông sản. Việc liên kết không chỉ dừng ở cung cấp giống lúa hay hướng dẫn kỹ thuật mà còn bao gồm thu mua thóc tại ruộng, giúp người dân có thêm đầu ra cho sản phẩm bên cạnh nguồn thu từ rươi.
Theo thông tin giới thiệu của RuEco, doanh nghiệp định hướng phát triển hệ sinh thái sản xuất cộng sinh giữa lúa và rươi, kết nối vùng nguyên liệu với khâu chế biến và phân phối sản phẩm. Các nhóm sản phẩm được phát triển từ nguồn nguyên liệu của hệ sinh thái này gồm gạo, rươi và các sản phẩm chế biến từ rươi.
Mô hình cho thấy vai trò của doanh nghiệp trong việc kết nối các khâu của chuỗi giá trị nông nghiệp. Nếu người nông dân chỉ bán rươi tươi theo từng đợt thu hoạch, doanh thu sẽ chịu ảnh hưởng lớn bởi thời điểm thu hoạch, sản lượng và biến động giá. Việc phát triển thêm các sản phẩm chế biến, bảo quản và phân phối có thể giúp kéo dài thời gian tiêu thụ, mở rộng thị trường và gia tăng giá trị trên cùng một đơn vị nguyên liệu.

Bên cạnh đó, tích tụ ruộng đất và tổ chức sản xuất theo vùng tạo thuận lợi cho việc áp dụng quy trình canh tác thống nhất. Với những mô hình phụ thuộc vào nguồn lợi tự nhiên như lúa – rươi, việc quản lý riêng lẻ từng thửa ruộng có thể gây khó khăn trong kiểm soát chất lượng nước và hạn chế tác động từ các hoạt động sản xuất lân cận. Do đó, quy hoạch vùng sản xuất và sự phối hợp giữa các hộ có ý nghĩa quan trọng đối với tính bền vững của mô hình.
Thực tế tại Trại Vực cũng cho thấy sản xuất nông nghiệp sinh thái cần được nhìn nhận theo hiệu quả tổng thể thay vì chỉ căn cứ vào năng suất của một loại cây trồng. Nếu đánh giá riêng cây lúa, năng suất khoảng 150 kg/sào của một số hộ có thể thấp hơn phương thức canh tác thông thường. Nhưng khi tính cả giá trị rươi, thóc và khả năng duy trì nguồn lợi tự nhiên, hiệu quả kinh tế của diện tích canh tác có thể cao hơn đáng kể.
Tuy nhiên, để mô hình phát triển ổn định, vẫn cần giải quyết một số vấn đề. Trước hết là kiểm soát chất lượng môi trường đất và nước trên toàn vùng sản xuất, tránh tình trạng một số diện tích canh tác không tuân thủ quy trình làm ảnh hưởng đến khu vực lân cận. Cùng với đó, cần có cơ chế phối hợp giữa người dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý trong giám sát phương thức sản xuất, điều tiết nguồn nước và bảo vệ nguồn lợi thủy sinh.
Vấn đề thị trường cũng cần được quan tâm. Khi sản lượng rươi tăng, việc phụ thuộc chủ yếu vào thương lái và tiêu thụ rươi tươi có thể khiến người sản xuất gặp khó khăn khi giá giảm. Phát triển các sản phẩm chế biến, xây dựng thương hiệu gắn với vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc và mở rộng hệ thống phân phối là những hướng đi cần thiết để nâng cao giá trị sản phẩm.
Về lâu dài, mô hình lúa - rươi tại Trại Vực có thể trở thành kinh nghiệm tham khảo cho việc phát triển các vùng nông nghiệp sinh thái dựa trên lợi thế tự nhiên. Tuy nhiên, khả năng nhân rộng cần được xem xét trên cơ sở điều kiện thổ nhưỡng, nguồn nước, đặc điểm sinh thái và tập quán sản xuất của từng địa phương, không nên áp dụng máy móc một quy trình cho mọi vùng.
Câu chuyện ở Trại Vực cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý trong tổ chức sản xuất nông nghiệp: khai thác giá trị kinh tế của nguồn lợi tự nhiên song hành với việc duy trì môi trường sinh thái. Khi người nông dân thay đổi phương thức canh tác, doanh nghiệp tham gia liên kết tiêu thụ và vùng sản xuất được quản lý đồng bộ, một thửa ruộng có thể tạo ra nhiều nguồn giá trị thay vì chỉ phụ thuộc vào năng suất lúa.
Đây cũng là cơ sở để Hải Phòng tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các mô hình nông nghiệp sinh thái gắn với đặc sản bản địa, góp phần đa dạng hóa sinh kế nông thôn, nâng cao thu nhập cho người sản xuất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp theo hướng hiệu quả, bền vững./.
