Gieo chữ ở trường, nuôi tiếng ở buôn: Giữ gìn tiếng K’Ho tại tỉnh Lâm Đồng
Từ lớp học đến buôn làng, tỉnh Lâm Đồng đang triển khai nhiều cách làm nhằm giữ gìn ngôn ngữ K’Ho (Cơ-Ho), giúp thế hệ trẻ đọc, viết và sử dụng tiếng mẹ đẻ, qua đó góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số trong đời sống hiện đại.
Theo Kết quả Điều tra thu thập thông tin về thực trạng kinh tế - xã hội của 53 dân tộc thiểu số năm 2024, tính đến ngày 1/4/2024, dân tộc K’Ho có 209.347 người, đứng thứ 14 về dân số trong 53 dân tộc thiểu số ở Việt Nam. Người K’Ho cư trú tại nhiều địa phương như Lâm Đồng, Bình Thuận, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Đồng Nai..., trong đó Lâm Đồng là địa bàn tập trung đông người K’Ho. Tiếng K’Ho thuộc nhóm ngôn ngữ Bahnaric Nam, trong nhóm ngôn ngữ Môn - Khmer, thuộc ngữ hệ Nam Á.
Nhằm giúp thế hệ trẻ K’Ho lưu giữ những bản sắc văn hóa của cộng đồng dân tộc, tỉnh Lâm Đồng đã triển khai những hoạt động rất cụ thể.
Bắt đầu triển khai từ năm 2021, Trường TH&THCS Tân Thượng, xã Đinh Trang Thượng (trước sáp nhập là Trường THCS Tân Thượng, xã Tân Thượng, huyện Di Linh) đã tiên phong tổ chức đưa chữ viết K’Ho đến gần hơn với học sinh.
Ngoài truyền đạt chương trình phổ thông, nhà trường đồng hành cùng các em trong học hỏi và lan tỏa văn hóa truyền thống dân tộc K’ho với mục tiêu không chỉ giúp học sinh “biết thêm” một ngôn ngữ, mà sâu hơn là giúp các em đọc được, viết được và có thêm sự gắn bó với tiếng nói, văn hóa của chính cộng đồng mình.
Học sinh tại trường được học liên tục từ lớp 7 đến lớp 9, tạo thành một lộ trình ba năm để từng bước hình thành kỹ năng đọc, viết. Bên cạnh giáo trình dạy và học tiếng K’Ho do các cơ quan chuyên môn của tỉnh biên soạn, giáo viên còn tìm cách đưa thơ ca, bài hát vào giờ học, giúp học sinh làm quen với cách ghép vần qua những giai điệu gần gũi.
Những tri thức tiếp nhận từ nghệ nhân, người có uy tín trong cộng đồng cũng được kết nối với bài giảng, để chữ viết không trở thành những ký hiệu khô cứng mà tiếp tục gắn với đời sống của buôn làng.
Nếu trường học tạo môi trường giáo dục bài bản thì buôn làng lại là nơi ngôn ngữ được thực hành tự nhiên nhất.
Tại các buôn làng K’Ho, phương thức truyền dạy trực tiếp - “người đi trước thực hành, thế hệ trẻ quan sát và làm theo” - vẫn giữ nguyên giá trị. Các nghệ nhân, người già và người có uy tín trong cộng đồng chính là những “kho tư liệu sống”.
Qua những câu chuyện kể, bài dân ca hay lễ truyền nghề truyền thống, thế hệ trẻ không chỉ tiếp thu vốn từ mà còn hiểu sâu sắc bối cảnh sử dụng ngôn ngữ. Kinh nghiệm này cho thấy, các chương trình bảo tồn tiếng dân tộc ở cơ sở đạt hiệu quả cao nhất khi gắn liền dạy tiếng với môi trường văn hóa nuôi dưỡng ngôn ngữ đó.
Bên cạnh không gian lớp học và buôn làng, truyền thông đại chúng cùng nền tảng số đóng vai trò quan trọng đưa tiếng dân tộc vào đời sống hiện đại. Các chương trình bằng tiếng K’Ho trên kênh VTV5 Tây Nguyên cũng như Báo và Phát thanh, Truyền hình Lâm Đồng đã trở thành cầu nối thông tin tin cậy, phục vụ hiệu quả nhu cầu đời sống, văn hóa của đông đảo đồng bào.
Cách làm tại Lâm Đồng khẳng định một bài học ý nghĩa: Bảo tồn tiếng K’Ho hay bất kỳ ngôn ngữ dân tộc thiểu số nào không dừng lại ở việc “lưu giữ” tư liệu, mà phải tạo môi trường để ngôn ngữ ấy được học, được nói và được sử dụng thường xuyên. Khi tiếng mẹ đẻ vang lên trong lớp học, gia đình, buôn làng và trên các phương tiện truyền thông, đó chính là sức sống tự nhiên và bền vững nhất của bản sắc văn hóa dân tộc./.
