Gia Lai trước cơ hội phát triển nông nghiệp công nghệ cao

Từ kinh nghiệm canh tác đến sản xuất có kiểm soát

Với lợi thế về đất đai, khí hậu và các vùng sản xuất tập trung, Gia Lai có điều kiện phát triển nhiều ngành hàng nông sản chủ lực như cà phê, hồ tiêu, cao su, chuối, chanh dây và sầu riêng. Tuy nhiên, lợi thế về quy mô sản xuất sẽ khó chuyển hóa thành giá trị kinh tế cao nếu phương thức canh tác vẫn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm, sử dụng vật tư thiếu kiểm soát và chưa đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng chú trọng tiêu chuẩn sản xuất, tính đồng nhất của sản phẩm và khả năng kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng, ứng dụng KH&CN trở thành một trong những hướng đi quan trọng để nông nghiệp Gia Lai chuyển từ tăng sản lượng sang nâng cao giá trị.

Sự thay đổi này không chỉ thể hiện ở việc đưa máy móc, thiết bị hiện đại vào sản xuất mà còn nằm trong cách tổ chức canh tác. Từ lựa chọn giống, quản lý nguồn nước, sử dụng phân bón đến phòng trừ sinh vật gây hại và thu hoạch, các khâu sản xuất ngày càng được thực hiện theo quy trình cụ thể. Việc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP, GlobalGAP, hay những bộ tiêu chuẩn bền vững phù hợp với từng ngành hàng cũng góp phần nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng nông sản.

Hiện nay, địa phương có hơn 108.000 ha cà phê; trong đó, hơn 56.000 ha được sản xuất theo các tiêu chuẩn như: 4C (Common Code for the Coffee Community - Bộ quy tắc chung cho cộng đồng cà phê); Rainforest Alliance (Liên minh rừng nhiệt đới) và hữu cơ. Diện tích sầu riêng đã vượt 9.200 ha, với sản lượng gần 57.700 tấn/năm theo số liệu được công bố đầu năm 2026. Đây là những ngành hàng có tiềm năng phát triển vùng nguyên liệu chất lượng cao, gắn sản xuất với chế biến và xuất khẩu [1].

Đi cùng quá trình chuẩn hóa sản xuất là việc xây dựng mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 9 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh Gia Lai có 497 mã số vùng trồng, với tổng diện tích hơn 13.174 ha; trong đó, 384 mã số phục vụ xuất khẩu, trên diện tích hơn 12.712 ha. Tỉnh cũng có 61 mã số cơ sở đóng gói phục vụ xuất khẩu sang Trung Quốc [2].

Những con số này cho thấy yêu cầu quản lý sản xuất đang dịch chuyển từ phạm vi từng hộ riêng lẻ sang các vùng nguyên liệu được nhận diện, kiểm soát và gắn với thị trường tiêu thụ. Mã số vùng trồng không tự động bảo đảm chất lượng sản phẩm, nhưng tạo cơ sở để quản lý nguồn gốc, tổ chức giám sát và đáp ứng những điều kiện kiểm dịch, an toàn thực phẩm của thị trường nhập khẩu.

Công nghệ đi vào từng vùng sản xuất

Tại những vùng trồng chuối phục vụ xuất khẩu, ứng dụng công nghệ được thể hiện khá rõ trong việc tổ chức sản xuất trên diện tích lớn. Công ty cổ phần Nông nghiệp công nghệ cao Hưng Sơn là một trong những mô hình điển hình. Từ quy mô ban đầu khoảng 100 ha, doanh nghiệp (DN) đã phát triển vùng trồng chuối lên khoảng 400 ha [3].

Trong khi đó, với cây cà phê - ngành hàng có vai trò quan trọng đối với kinh tế nông nghiệp Gia Lai - ứng dụng KH&CN đang được thúc đẩy thông qua các mô hình hợp tác xã (HTX) và liên kết với DN.

Tại HTX Nông nghiệp Việt Tiến, vùng sản xuất khoảng 540 ha với gần 500 thành viên được tổ chức theo các tiêu chuẩn cà phê bền vững. Theo đó, việc sử dụng dữ liệu vệ tinh để hỗ trợ theo dõi độ ẩm, dinh dưỡng đất giúp người trồng có thêm căn cứ điều chỉnh chăm sóc, sử dụng vật tư phù hợp hơn. Cách tiếp cận này có ý nghĩa trong bối cảnh chi phí đầu vào, nhu cầu tiết kiệm nước và yêu cầu về chất lượng ngày càng tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất [3].

Thay vì áp dụng một lượng nước hoặc phân bón cố định cho mọi thời điểm, người sản xuất có thể từng bước điều chỉnh theo điều kiện đất, thời tiết và giai đoạn sinh trưởng của cây. Khi kết hợp với việc ghi chép quá trình canh tác, quản lý vật tư và tuân thủ tiêu chuẩn sản xuất, dữ liệu kỹ thuật trở thành căn cứ hỗ trợ quyết định, giúp hạn chế việc sử dụng đầu vào thiếu hiệu quả.

Ở HTX Nông nghiệp hữu cơ Ia Phí, trên diện tích 35,5 ha cà phê được chứng nhận VietGAP, các thành viên áp dụng tưới tiết kiệm, kết hợp đưa phân bón qua hệ thống đường ống tưới và sử dụng phân bón hữu cơ. Những giải pháp này hướng đến cải thiện hiệu quả sử dụng nước, giảm thất thoát dinh dưỡng và duy trì độ phì nhiêu của đất [3].

Liên kết để nâng cao giá trị nông sản

Từ các mô hình sản xuất có thể thấy, cơ giới hóa hay áp dụng một vài thiết bị riêng lẻ chưa đủ để tạo nên nền nông nghiệp công nghệ cao. Yếu tố quyết định là sự liên kết giữa vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, cơ sở sơ chế, chế biến và thị trường tiêu thụ.

Định hướng phát triển nông nghiệp của tỉnh Gia Lai cũng nhấn mạnh yêu cầu hình thành vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với chế biến sâu và xuất khẩu, đồng thời thu hút các dự án có khả năng nâng cao giá trị gia tăng. Đây là hướng đi cần thiết để hạn chế tình trạng sản xuất phân tán, chất lượng không đồng đều và phụ thuộc quá lớn vào biến động thị trường.

Trong chuỗi liên kết đó, HTX có vai trò tập hợp các hộ sản xuất, thống nhất quy trình kỹ thuật và tạo điều kiện tổ chức tiêu thụ tập trung. DN có thể hỗ trợ đầu vào, hướng dẫn tiêu chuẩn, đầu tư sơ chế và kết nối thị trường; còn cơ quan chuyên môn hỗ trợ chuyển giao tiến bộ kỹ thuật, quản lý chất lượng và phát triển mã số vùng trồng. Khi các bên cùng tham gia, chi phí tuân thủ tiêu chuẩn và tổ chức sản xuất có thể được phân bổ hợp lý hơn so với từng hộ tự thực hiện riêng lẻ.

Khi KH&CN gắn chặt hơn với nhu cầu của người sản xuất và DN, lợi thế về đất đai, khí hậu và các ngành hàng chủ lực mới có thể chuyển thành sức cạnh tranh bền vững. Đó cũng là cơ sở để nông nghiệp tỉnh Gia Lai từng bước nâng cao chất lượng, gia tăng giá trị nông sản và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng trong nước, quốc tế./.