Gia cố “trái tim” Đà Lạt: Công nghệ phía sau tuyến kè Hồ Xuân Hương

Tuyến kè xuống cấp, bài toán bảo tồn đặt ra

Hồ Xuân Hương nằm ở trung tâm Đà Lạt, gắn với nhiều không gian và công trình đặc trưng của thành phố. Đây cũng là danh lam thắng cảnh quốc gia, vì vậy hệ thống kè, taluy quanh hồ không chỉ có chức năng bảo vệ bờ mà còn là một phần của không gian cảnh quan.

Tuyến kè bảo vệ bờ hồ được xây dựng từ năm 1998, có tổng chiều dài 5.120 m, cùng 510 m kè quanh hai đảo Thủy Tạ và Bích Câu. Kết cấu ban đầu gồm tường đứng bằng đá xây và phần mái nghiêng bằng bê tông cốt thép. Năm 2010, tuyến kè được sửa chữa, gia cố phần chân và làm mới phần đỉnh. Sau đó, một số đoạn tiếp tục được gia cố vào các năm 2017 và 2020 do xói lở.

Sau khoảng 15 năm kể từ đợt sửa chữa gần nhất, tình trạng xuống cấp tiếp tục xuất hiện. Nhiều vị trí trên tuyến kè và taluy bị hư hỏng, sụt lún,... Đáng chú ý, khu vực trước Quảng trường Lâm Viên xuất hiện tình trạng tuyến kè bị xô nghiêng, đẩy về phía hồ và hình thành rãnh nứt kéo dài trên đỉnh mái.

Không chỉ bờ kè, hệ thống điều tiết nước của hồ cũng cần được khôi phục. Cống xả đáy đường kính 1.000 mm hiện không hoạt động do khu vực cửa cống bị rác và đất bồi lấp.

Từ thực trạng này, dự án khắc phục, duy tu, sửa chữa hệ thống kè, taluy xung quanh Hồ Xuân Hương được triển khai với quy mô khoảng 8,613 ha. Phạm vi gồm khoảng 5,12 km tuyến kè, taluy quanh hồ và 510 m quanh hai đảo Thủy Tạ, Bích Câu, cùng hệ thống khe phai, van và ống xả đáy tại đập Ông Đạo. Dự án được khởi công ngày 25/9/2026, dự kiến đến 14/11/2028 sẽ hoàn thành.

Điểm khó của dự án nằm ở chỗ tuyến kè không phải một công trình hạ tầng thông thường. Theo hồ sơ, bờ kè và taluy nằm trong Khu vực I bảo vệ di tích, là một trong những hạng mục cấu thành di tích Hồ Xuân Hương. Vì vậy, phương án phục dựng phải vừa tuân thủ các quy định về bảo vệ di sản, vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng thực tế và độ bền của công trình.

Cấu kiện đúc sẵn, thi công trong điều kiện ngập nước

Công nghệ được lựa chọn cho phần kè là bê tông cốt sợi (BTCS) phi kim đúc sẵn , do AHLĐ. TS. Hoàng Đức Thảo - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Khoa học Công nghệ Việt Nam (Busadco) và Busadco nghiên cứu, phát triển. Khác với kết cấu bê tông cốt thép truyền thống, cấu kiện này sử dụng cốt sợi phi kim và không sử dụng cốt thép. Cách làm này loại bỏ nguy cơ ăn mòn cốt thép gây trương nở và phá hoại kết cấu bê tông. Các cấu kiện được chế tạo sẵn tại nhà máy theo quy trình công nghiệp trước khi đưa đến công trường, qua đó kiểm soát vật liệu và độ đồng đều của sản phẩm.

Sản phẩm được thiết kế dạng thành mỏng, khối rỗng và lắp ghép theo mô-đun. Cấu tạo này giúp giảm tải trọng tác động lên nền đất, nhưng vẫn bảo đảm sự ổn định của hệ kết cấu. Hình dạng và kích thước cấu kiện có thể thiết kế theo điều kiện địa hình, kể cả những đoạn bờ cong lồi, cong lõm và yêu cầu về kiến trúc, cảnh quan.

Một điểm nổi bật của công trình này là khả năng thi công trong điều kiện ngập nước. Công nghệ này không đòi hỏi phải hạ mực nước hồ trên diện rộng hoặc xây dựng tường vây, đê bao để triển khai phần kè. Điều này có thể hạn chế tác động tới mặt nước và cảnh quan hiện hữu trong quá trình thi công.

Đây cũng là yếu tố có ý nghĩa trong bối cảnh dự án phải can thiệp trên một tuyến bờ dài hơn 5 km nhưng vẫn phải duy trì hình thái cảnh quan quen thuộc của hồ. Thay vì đưa một hệ kết cấu hoàn toàn mới lên bề mặt, phần cấu kiện BTCS chủ yếu nằm ở chân kè, chìm dưới nước, phía trên sử dụng mái nghiêng với các tấm lát bê tông cốt thép có hoa văn hình quả trám.

Phương án cũng loại bỏ lớp gạch bê tông lỗ từng được sử dụng trong lần sửa chữa năm 2010. Khi nước hồ lên xuống hoặc nước mưa chảy trên bề mặt, đất cát dưới lớp gạch có thể bị cuốn xuống hồ, dẫn tới tình trạng sụt lún. Giải pháp mới sử dụng tấm bê tông cốt thép đặt trên cấu kiện BTCS, tạo bề mặt mái theo địa hình hiện trạng.

Song song với việc gia cố bờ, cống xả đáy Hồ Xuân Hương cũng được khôi phục. Phương án gồm kiểm tra, đánh giá nguyên nhân cống không hoạt động, sau đó sửa chữa hoặc thay thế hệ thống máy đóng mở, van cống và chế tạo, lắp đặt cánh phai. Mục tiêu là khôi phục khả năng điều tiết mực nước hồ trong cả mùa mưa và mùa khô.

Được biết, sản phẩm kè bảo vệ bờ bê tông cốt sợi phi kim của Busadco đã được triển khai tại hơn 30 công trình bảo vệ bờ trên cả nước, với tổng chiều dài hơn 66.900 m. Trong đó, loại kết cấu tương tự phương án được lựa chọn cho Hồ Xuân Hương đã được triển khai tại 12 công trình, tổng chiều dài hơn 26.400 m.

Việc áp dụng công nghệ này tại Hồ Xuân Hương vì thế không chỉ nhằm thay thế một loại vật liệu trong kết cấu kè. Bài toán lớn hơn là xử lý đồng thời những yêu cầu tưởng như đối nghịch: gia cố một tuyến bờ đã xuống cấp nhưng hạn chế thay đổi cảnh quan, tăng độ bền của kết cấu nhưng giảm tác động lên nền đất, tổ chức thi công trên mặt nước nhưng không phải can thiệp mạnh vào mực nước hồ.

Với một danh lam thắng cảnh nằm giữa trung tâm Đà Lạt, hiệu quả của dự án cuối cùng không chỉ được tính bằng số mét kè được xây dựng. Một công nghệ phù hợp phải giúp công trình đáp ứng yêu cầu an toàn, bền vững, trong khi phần hiện hữu có giá trị cảnh quan vẫn được giữ lại ở mức cao nhất có thể. Đó là bài toán mà dự án gia cố Hồ Xuân Hương đang đặt ra cho giải pháp kỹ thuật được lựa chọn./.