Đưa tri thức số đến với học sinh vùng khó khăn

Nhân dịp kỷ niệm 38 năm thành lập (13/9/1988 - 13/9/2026), Tập đoàn FPT cùng Quỹ Hy vọng triển khai chương trình xây mới và nâng cấp 38 thư viện tại 38 trường học còn nhiều khó khăn trên cả nước. Không chỉ bổ sung sách và cải thiện cơ sở vật chất, dự án hướng tới kiến tạo những không gian học tập hiện đại, nơi sách và công nghệ cùng hiện diện, góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức và truyền cảm hứng học tập cho học sinh.

Theo kế hoạch, 38 thư viện sẽ được xây dựng mới hoặc cải tạo tại các trường học có điều kiện học tập còn hạn chế trên cả nước. Thông tin thêm với phóng viên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đại diện Tập đoàn FPT cho biết, việc lựa chọn các trường học để triển khai dự án được thực hiện kỹ càng, trên cơ sở xem xét nhiều tiêu chí như: vùng khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu vực biên giới; những nơi học sinh còn ít cơ hội tiếp cận sách, thiết bị và học liệu số.

Bên cạnh mức độ khó khăn, dự án xem xét số lượng học sinh, tỷ lệ học sinh có hoàn cảnh khó khăn, nhu cầu đọc và học tập, cũng như khả năng phục vụ thêm các điểm trường lẻ hoặc trường lân cận. Những trường có quy mô từ khoảng 200 học sinh, có điện ổn định, kết nối Internet hoặc khả năng bổ sung Internet, có giáo viên phụ trách thư viện và cam kết duy trì hoạt động cũng được ưu tiên.

Một tiêu chí khác là khả năng phát triển thư viện thành điểm dùng chung, mô hình mẫu để địa phương có thể nhân rộng và đo lường hiệu quả trước và sau khi triển khai.

Dự án được triển khai dưới sự phối hợp của Quỹ Người FPT Vì cộng đồng - nguồn quỹ được chung tay từ phong trào đóng góp ngày lương hằng năm của cán bộ nhân viên FPT - và nguồn đóng góp từ Tập đoàn FPT, cùng Quỹ Hy vọng và đối tác.

Đáng chú ý, không chỉ đóng góp nguồn lực, các cán bộ, nhân viên của FPT sẽ trực tiếp tham gia vào quá trình hiện thực hóa các thư viện. 38 đội triển khai đến từ các công ty thành viên Tập đoàn FPT sẽ đồng hành các điểm trường xuyên suốt từ khảo sát hiện trạng, xác định nhu cầu, xây dựng phương án, tổ chức cải tạo đến bàn giao và hoàn thiện thư viện.

Đưa tri thức đến gần hơn với học sinh vùng khó khăn

38 thư viện là 38 hành trình khảo sát trải dài qua nhiều tỉnh, thành phố, giúp người FPT tận mắt nhìn rõ khoảng cách giữa một thư viện đúng nghĩa và những gì mà học sinh vùng khó khăn đang có.

Khoảng cách ấy không chỉ là khoảng cách địa lý. Với một học sinh ở vùng sâu, vùng xa, việc tiếp cận một cuốn sách mới, một nguồn học liệu cập nhật, hay một công cụ học tập mới đôi khi cần nhiều thời gian và nguồn lực hơn. Công nghệ có thể giúp rút ngắn một phần khoảng cách đó. Từ một thư viện tại trường, học sinh có thể tiếp cận đồng thời sách giấy, kho học liệu điện tử và các công cụ hỗ trợ học tập mà trước đây các em ít có điều kiện sử dụng.

“Chúng tôi cho rằng có sách và thiết bị mới chỉ là điều kiện cần. Một thư viện chỉ thực sự có giá trị khi học sinh muốn bước vào, muốn ở lại và thường xuyên quay trở lại. Vì vậy, dự án chú trọng cả thiết kế không gian, ánh sáng, màu sắc, cách bố trí sách, khu vực đọc và học tập để thư viện trở thành một nơi gần gũi, tạo cảm hứng cho học sinh”, đại diện Tập đoàn FPT chia sẻ.

Mục tiêu cuối cùng không phải là xây được bao nhiêu phòng thư viện hay trao bao nhiêu thiết bị, mà là tạo thêm một không gian học tập sống trong trường học, nơi trẻ hình thành thói quen đọc, biết tự tìm kiếm tri thức và từng bước làm quen với phương thức học tập trong môi trường số.

Đây cũng là một phần trong định hướng đồng hành lâu dài của FPT, Quỹ Hy vọng và cán bộ nhân viên FPT, nhằm cải thiện điều kiện học tập cho học sinh, đặc biệt tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Kết hợp văn hóa đọc với công nghệ và các hoạt động trải nghiệm

Cùng với quá trình chuyển đổi số, chức năng của thư viện trường học đang có sự thay đổi. Nếu trước đây thư viện chủ yếu cung cấp sách và hỗ trợ hoạt động đọc, thì nay không gian này đang được mở rộng thành nơi học sinh có thể tiếp cận đa dạng nguồn tri thức, học liệu điện tử và các công cụ công nghệ. Đây cũng là hướng tiếp cận phù hợp với mục tiêu chuyển đổi số ngành thư viện đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ ban hành, trong đó tập trung thúc đẩy phát triển thư viện số, tăng khả năng tiếp cận và chia sẻ nguồn tài nguyên thông tin.

Với 38 thư viện được xây dựng, cải tạo trong năm 2026, chương trình hướng tới kết hợp ba yếu tố: văn hóa đọc, công nghệ và hoạt động trải nghiệm.

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam, đại diện FPT chia sẻ: “Chúng tôi thiết kế dự án dựa trên một câu hỏi khá đơn giản: Làm thế nào để thư viện không chỉ được xây xong, mà thực sự được học sinh sử dụng mỗi ngày?”.

Vì vậy, mỗi thư viện bắt đầu từ khảo sát hiện trạng, nhu cầu của nhà trường và thói quen sử dụng của học sinh. Tùy từng trường, dự án cải tạo hoặc xây dựng không gian, bổ sung bàn ghế, giá sách, khu vực đọc; cung cấp tối thiểu 1.000 đầu sách theo nhu cầu của nhà trường; đồng thời trang bị thiết bị và học liệu điện tử.

Không gian cũng là một phần quan trọng của dự án. Thư viện được thiết kế theo hướng sáng, mở, thân thiện với lứa tuổi, có những khu vực phù hợp cho đọc cá nhân, học theo nhóm hoặc sử dụng thiết bị. Chúng tôi muốn trẻ cảm thấy thư viện không phải là một căn phòng chỉ mở khi có tiết học, mà là một nơi các em thích ghé đến trong giờ nghỉ, tìm một cuốn sách, tra cứu một điều mình tò mò hay ngồi lại cùng bạn bè để học.

Lớp công nghệ thứ hai được đặt trên nền tảng đó. Thông qua thư viện điện tử, học sinh có thể tiếp cận học liệu ngoài số sách vật lý đang có tại trường. Các workshop về AI, công nghệ và kỹ năng số với sự tham gia của cán bộ, chuyên gia FPT còn giúp các em học cách tìm kiếm, lựa chọn, kiểm chứng và sử dụng thông tin thay vì chỉ tiếp nhận nội dung có sẵn. Qua đó, học sinh bước đầu biết cách sử dụng và chủ động khai thác không gian học tập mới ngay tại trường.

Như vậy, sách và công nghệ không thay thế nhau. Sách tạo nền tảng cho văn hóa đọc; công nghệ mở rộng biên giới của thư viện; còn không gian và hoạt động trải nghiệm giúp thư viện thực sự “sống”.

Hiệu quả của thư viện được đo bằng mức độ sử dụng

Đến nay, chương trình đã hoàn thành gần 10 trong tổng số 38 thư viện và đang tiếp tục triển khai tại các điểm trường còn lại.

Trước dự án này, từ năm 2023 đến hết năm 2025, FPT đã đồng hành cùng Quỹ Hy vọng trao 120 thư viện điện tử cho các trường học vùng khó. Mỗi thư viện gồm 15 máy tính bảng, tai nghe và tài khoản học tập theo chương trình giáo dục phổ thông trên nền tảng Vuihoc.

Tại trường Tiểu học Trần Hưng Đạo, Đà Nẵng, theo ghi nhận của nhà trường, trước khi có thư viện điện tử, nhiều học sinh chưa thành thạo việc truy cập phần mềm hoặc đường dẫn học tập. Sau khi được hướng dẫn qua các tiết đọc thư viện, khoảng 90% học sinh có thể tự truy cập Vuihoc để tìm và sử dụng nội dung phục vụ bài học; vào giờ ra chơi, 95% học sinh chủ động đến thư viện để đọc, học và tìm hiểu nội dung mới.

Dữ liệu vận hành từ Vuihoc cũng cho thấy Toán là nhóm học liệu được học sinh sử dụng nhiều nhất, tiếp đến là Tiếng Anh, Tiếng Việt và Khoa học tự nhiên.

Những con số này cho thấy: thành công của một thư viện không nằm ở ngày khánh thành mà ở những ngày sau đó - có bao nhiêu học sinh bước vào, các em quay lại bao nhiêu lần, đọc gì, học gì và có dần hình thành khả năng tự học hay không.

Với dự án 38 thư viện năm nay, FPT và Quỹ Hy vọng tiếp tục phát triển theo hướng: không chỉ đầu tư cơ sở vật chất, sách và thiết bị, mà cùng nhà trường tổ chức hoạt động để thư viện được sử dụng thường xuyên, trở thành một phần trong đời sống học tập của học sinh.

Đối với những địa bàn còn hạn chế về điều kiện học tập, một thư viện được kết nối Internet, có sách, thiết bị và học liệu số không chỉ bổ sung thêm một không gian đọc. Quan trọng hơn, đây có thể trở thành điểm tiếp cận tri thức mới, giúp học sinh vùng nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa có thêm điều kiện hình thành thói quen đọc, kỹ năng tìm kiếm thông tin và năng lực tự học trong môi trường số./.