Đồng tiền ngày Tết: Văn minh tài chính trong nhịp sống số

Tọa đàm “Sử dụng tiền văn minh và thanh toán an toàn trong dịp Tết” do Thời báo Ngân hàng tổ chức mới đây đã gợi mở nhiều lát cắt mới, từ văn hóa lì xì, thói quen tiêu dùng đến yêu cầu bảo đảm an toàn hệ thống thanh toán trong bối cảnh chuyển đổi số sâu rộng.

Thanh toán số: Từ giải pháp kỹ thuật đến thói quen xã hội

Trong đời sống xã hội Việt Nam, Tết Nguyên đán luôn gắn liền với những chuyển động mạnh mẽ của dòng tiền. Nhu cầu chi tiêu, mừng tuổi, mua sắm, đi lễ, đầu tư đầu năm… khiến lượng giao dịch tăng đột biến chỉ trong thời gian ngắn. Trước đây, điều này thường đồng nghĩa với cảnh người dân xếp hàng rút tiền mặt, hệ thống ATM quá tải, chi phí xã hội gia tăng.

Tuy nhiên, bức tranh ấy đang thay đổi nhanh chóng. Sự phát triển của thanh toán số, ngân hàng điện tử và các nền tảng trung gian đã khiến việc sử dụng tiền trong dịp Tết không còn bó hẹp trong hình thức tiền mặt. Chính sự chuyển dịch này đặt ra một câu hỏi lớn: Làm thế nào để đồng tiền được sử dụng vừa thuận tiện, an toàn, vừa giữ được những giá trị văn hóa vốn có?

Đó cũng là lý do Thời báo Ngân hàng tổ chức Tọa đàm “Sử dụng tiền văn minh và thanh toán an toàn trong dịp Tết”, như một diễn đàn mở để các nhà quản lý, chuyên gia kinh tế - văn hóa và đại diện hệ thống ngân hàng cùng trao đổi, phân tích và tìm tiếng nói chung.

Phát biểu tại Tọa đàm, Tổng Biên tập Thời báo Ngân hàng Lê Thị Thúy Sen nhấn mạnh, thanh toán không dùng tiền mặt hiện không còn là xu hướng mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành một phần của đời sống hằng ngày. Điều quan trọng lúc này không chỉ là phát triển công nghệ, mà là hình thành thói quen sử dụng tiền có trách nhiệm trong cộng đồng.

Thực tế cho thấy, ngành Ngân hàng là một trong những lĩnh vực đi đầu trong chuyển đổi số. Hạ tầng thanh toán liên tục được nâng cấp, dịch vụ ngày càng đa dạng, an toàn, mang lại trải nghiệm tiệm cận với các quốc gia phát triển. Tuy nhiên, để những thành quả đó phát huy hiệu quả, không thể thiếu sự đồng hành của người sử dụng.

“Thanh toán văn minh không chỉ nằm ở công nghệ, mà còn ở cách con người ứng xử với đồng tiền”, Tổng Biên tập Thời báo Ngân hàng chia sẻ. Theo bà, việc lạm dụng tiền mặt, sử dụng tiền không đúng chuẩn mực văn hóa hay thiếu cảnh giác trước rủi ro gian lận đều là những biểu hiện cho thấy thói quen tài chính cần tiếp tục được điều chỉnh.

Văn hóa lì xì trong đời sống số: Giữ hồn cốt, đổi cách thể hiện

Dưới góc độ hạ tầng thanh toán quốc gia, ông Nguyễn Hoàng Long - Phó Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Thanh toán Quốc gia Việt Nam (NAPAS) cho biết, trong vòng 5 năm trở lại đây, xu hướng giảm sử dụng tiền mặt diễn ra rất rõ rệt.

Nếu như trước kia, mỗi dịp Tết là “bài toán tiếp quỹ” đối với hệ thống ATM, thì hiện nay trọng tâm đã chuyển sang bảo đảm vận hành thông suốt các hệ thống thanh toán điện tử. Lượng rút tiền mặt qua ATM đã giảm mạnh so với giai đoạn 2020, trong khi giao dịch không dùng tiền mặt tăng trưởng ở mức hai con số suốt nhiều năm liền.

Trung bình mỗi ngày, hệ thống NAPAS xử lý hàng chục triệu giao dịch với giá trị lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng. Đáng chú ý, vào dịp Tết, lưu lượng giao dịch số chỉ tăng ở mức vừa phải, cho thấy thanh toán điện tử đã trở thành hoạt động thường nhật, không còn mang tính “cao điểm bất thường” như giao dịch tiền mặt trước đây.

Theo ông Nguyễn Hoàng Long, sự thay đổi này không chỉ giúp giảm chi phí xã hội, mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, an toàn và hiệu quả của toàn bộ hệ thống thanh toán quốc gia.

Một nội dung thu hút nhiều sự quan tâm tại Tọa đàm là câu chuyện về lì xì - phong tục quen thuộc nhưng đang có nhiều biến đổi trong bối cảnh số hóa.

Nhà sử học Dương Trung Quốc cho rằng, đồng tiền trong phong tục lì xì không nằm ở giá trị vật chất, mà ở thông điệp chúc phúc, sự kết nối giữa các thế hệ. Lì xì điện tử, xét về mặt quản lý và tiện ích, mang lại nhiều ưu điểm rõ rệt. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở thao tác chuyển tiền đơn thuần, phong tục này có nguy cơ bị “kỹ thuật hóa”, mất đi chiều sâu cảm xúc.

Theo ông, vấn đề không nằm ở việc giữ hay bỏ hình thức truyền thống, mà là cách xã hội thích ứng với điều kiện mới. Nếu các hình thức lì xì hiện đại được thiết kế đi kèm lời chúc, hình ảnh, thông điệp mang tính cá nhân, thì giá trị văn hóa vẫn có thể được bảo toàn.

Từ góc nhìn lịch sử, ông Dương Trung Quốc cho rằng, các phong tục Tết luôn có khả năng tự điều chỉnh để tồn tại. Điều quan trọng là nhận diện đúng giá trị cốt lõi, tránh để những tập quán đẹp bị biến dạng bởi tâm lý phô trương hay đám đông.

An toàn thanh toán - “xương sống” của niềm tin xã hội

Khi thanh toán số trở thành lựa chọn chủ đạo, vấn đề an ninh, an toàn hệ thống được đặt lên hàng đầu. Ông Lê Văn Tuyên - Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho biết, tốc độ tăng trưởng nhanh của các phương thức thanh toán hiện đại đi kèm với những rủi ro ngày càng tinh vi.

Các hành vi gian lận, lừa đảo công nghệ cao đang tận dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo, Deepfake và nhiều thủ đoạn mới. Trước thực tế đó, NHNN đã liên tục hoàn thiện khung pháp lý, từ các quy định về phòng, chống rửa tiền, bảo mật thông tin, đến việc siết chặt xác thực sinh trắc học trong mở và sử dụng tài khoản.

Đặc biệt, Nghị định mới về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tiền tệ - ngân hàng đã nhấn mạnh trách nhiệm của người dùng trong việc bảo vệ tài khoản, hạn chế tình trạng mua bán, cho mượn tài khoản - một trong những nguyên nhân chính dẫn tới rủi ro thanh toán.

Theo ông Lê Văn Tuyên, an toàn thanh toán không chỉ là trách nhiệm của ngân hàng, mà còn phụ thuộc lớn vào ý thức của từng cá nhân khi tham gia hệ thống.

Ở góc độ triển khai thực tiễn, ông Trần Hoài Nam - Giám đốc Trung tâm Ngân hàng số TPBank cho biết, các ngân hàng thương mại đã chủ động chuẩn bị từ rất sớm cho giai đoạn cao điểm Tết.

Hạ tầng công nghệ, nhân sự trực hệ thống, các kịch bản xử lý sự cố đều được xây dựng chi tiết. Với tỷ lệ giao dịch qua kênh số chiếm gần như tuyệt đối, việc kiểm soát rủi ro và bảo đảm trải nghiệm khách hàng trở nên hiệu quả hơn nhiều so với mô hình dựa vào tiền mặt.

Đối với nhu cầu tiền mặt còn lại, các ngân hàng triển khai ATM thế hệ mới, công nghệ tái tuần hoàn tiền và ứng dụng AI trong dự báo tiếp quỹ, vừa bảo đảm đáp ứng nhu cầu, vừa tối ưu chi phí vận hành.

Dưới góc độ quản lý địa phương, đại diện NHNN Khu vực 1 cho biết, việc thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt dịp Tết không chỉ nhằm giảm áp lực cho hệ thống ngân hàng, mà còn góp phần xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng.

Thanh toán số hiện đã hiện diện ở nhiều không gian vốn gắn với tiền mặt như chợ truyền thống, cơ sở tín ngưỡng, chi trả an sinh xã hội. Việc khuyến khích sử dụng mã QR, thanh toán điện tử tại các điểm này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà còn là bước chuyển về nhận thức xã hội.

Tọa đàm “Sử dụng tiền văn minh và thanh toán an toàn trong dịp Tết” không dừng lại ở việc phản ánh một sự kiện, mà mở ra một thông điệp dài hạn: Văn minh tài chính là nền tảng của một xã hội hiện đại.

Trong nhịp sống số, đồng tiền không chỉ “chạy” nhanh hơn, mà còn cần được sử dụng thông minh hơn, trách nhiệm hơn. Khi mỗi cá nhân thay đổi thói quen, cả hệ thống sẽ vận hành hiệu quả, an toàn và bền vững hơn - để Tết không chỉ là mùa chi tiêu, mà còn là mùa của những giá trị văn hóa được gìn giữ và lan tỏa./.