Đổi mới công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành năng suất cao hơn

Đổi mới công nghệ - động lực nâng cao năng suất, chất lượng

Trong bối cảnh yêu cầu về chất lượng sản phẩm, hiệu quả sản xuất và khả năng cạnh tranh ngày càng cao, đổi mới công nghệ không chỉ là giải pháp nâng cấp máy móc, thiết bị mà còn là yếu tố quan trọng thúc đẩy chuyển đổi phương thức sản xuất, nâng cao năng lực quản trị và gia tăng giá trị sản phẩm. Đối với các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc ứng dụng công nghệ phù hợp có ý nghĩa thiết thực trong giảm chi phí, tiết kiệm nguyên vật liệu, nâng cao năng suất lao động và đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng của thị trường.

Nhận thức được vai trò này, tỉnh Lâm Đồng đang từng bước triển khai các hoạt động đánh giá trình độ công nghệ, xác định nhu cầu đổi mới và xây dựng định hướng hỗ trợ doanh nghiệp thuộc những ngành kinh tế mũi nhọn.

Kết quả khảo sát 100 doanh nghiệp, hợp tác xã thuộc nhiều lĩnh vực sản xuất, kinh doanh cho thấy, trình độ công nghệ của doanh nghiệp đã có những chuyển biến tích cực nhưng vẫn tồn tại sự chênh lệch đáng kể. Trong số 90 doanh nghiệp có thông tin phân loại tương đối rõ ràng, 18,9% tự đánh giá công nghệ ở mức tốt, 31,1% ở mức khá, 38,9% ở mức trung bình và 11,1% ở mức thấp. Như vậy, khoảng một nửa số doanh nghiệp vẫn có nền tảng công nghệ ở mức trung bình hoặc thấp, cho thấy dư địa cải tiến và hiện đại hóa sản xuất còn rất lớn.

Đáng chú ý, mặc dù 61% doanh nghiệp sử dụng công nghệ có tuổi đời dưới 10 năm, mức độ tự động hóa trong sản xuất vẫn chưa cao. Có 16% doanh nghiệp duy trì phương thức sản xuất thủ công, 46% sử dụng thiết bị bán tự động, 34% tự động hóa một phần và chỉ 1% đạt mức tự động hóa hoàn toàn. Tỷ lệ doanh nghiệp có kết nối, giám sát dữ liệu số mới đạt 3%.

Thực trạng này cho thấy, việc đầu tư máy móc, thiết bị chưa thực sự gắn kết với đổi mới quy trình và quản trị sản xuất. Trong khi đó, để nâng cao năng suất và chất lượng một cách bền vững, doanh nghiệp cần chuyển từ đầu tư thiết bị đơn lẻ sang đổi mới đồng bộ dây chuyền sản xuất, hệ thống kiểm soát chất lượng và phương thức quản lý dựa trên dữ liệu.

Ở góc độ quản lý chất lượng, 55 doanh nghiệp đã áp dụng các hệ thống ISO, HACCP hoặc GMP; 60 doanh nghiệp đăng ký nhãn hiệu và 11 doanh nghiệp có mã số vùng trồng hoặc thực hiện truy xuất nguồn gốc. Đây là những nền tảng cần thiết để doanh nghiệp từng bước chuẩn hóa hoạt động sản xuất, kiểm soát chất lượng và nâng cao uy tín sản phẩm trên thị trường.

Tuy nhiên, việc áp dụng các công cụ quản lý chất lượng cần được đẩy mạnh hơn nữa, nhất là trong các ngành sản xuất nông sản, thực phẩm và chế biến. Khi tiêu chuẩn chất lượng được tích hợp với công nghệ sản xuất, hệ thống truy xuất nguồn gốc và quản trị dữ liệu, doanh nghiệp sẽ có điều kiện kiểm soát tốt hơn các công đoạn, hạn chế sai lỗi và nâng cao tính đồng đều của sản phẩm.

Tập trung đổi mới công nghệ trong các ngành sản xuất chủ lực

Một trong những kết quả nổi bật của cuộc khảo sát là nhu cầu đổi mới công nghệ của cộng đồng doanh nghiệp Lâm Đồng trong giai đoạn 2026-2030 ở mức cao. Có 85,2% doanh nghiệp bày tỏ nhu cầu đổi mới công nghệ, trong đó 81,2% hướng đến mục tiêu tăng năng suất lao động và 69,4% mong muốn nâng cao chất lượng sản phẩm.

Kết quả này phản ánh sự chuyển biến trong nhận thức của doanh nghiệp về vai trò của khoa học, công nghệ đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, để các nhu cầu đổi mới trở thành kết quả thực tế, cần có những giải pháp phù hợp với đặc điểm từng ngành, từng nhóm doanh nghiệp và khả năng huy động nguồn lực đầu tư.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản, một số doanh nghiệp đã bước đầu ứng dụng nhà kính, hệ thống tưới tự động và công nghệ nuôi cấy mô. Đây là những giải pháp có ý nghĩa trong nâng cao năng suất, chủ động kiểm soát điều kiện sản xuất và cải thiện chất lượng nông sản.

Tuy nhiên, nhiều khâu thu hoạch, sơ chế và bảo quản sau thu hoạch vẫn thực hiện thủ công, quy mô sản xuất còn phân tán. Vì vậy, định hướng đổi mới công nghệ cần tập trung vào ứng dụng cảm biến IoT, tự động hóa khâu sơ chế, phân loại sản phẩm, công nghệ sinh học và truy xuất nguồn gốc.

Việc ứng dụng đồng bộ các giải pháp này không chỉ góp phần giảm tổn thất sau thu hoạch mà còn nâng cao tính đồng đều, khả năng kiểm soát chất lượng và giá trị thương mại của nông sản.

Trong lĩnh vực chế biến thực phẩm và nông sản, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư thiết bị sấy, cấp đông, đóng gói nhưng mức độ tự động hóa dây chuyền chưa đồng bộ, tổn thất nguyên liệu và tiêu hao năng lượng còn cao.

Do đó, cần ưu tiên phát triển công nghệ chế biến sâu, ứng dụng các giải pháp như sấy thăng hoa, chiết tách, tự động hóa đóng gói và quản lý chất lượng dựa trên dữ liệu. Đây là hướng đi có khả năng gia tăng giá trị sản phẩm, giảm phụ thuộc vào tiêu thụ nguyên liệu thô, đồng thời nâng cao khả năng đáp ứng yêu cầu của các thị trường tiêu thụ.

Đối với ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, yêu cầu đặt ra là hiện đại hóa dây chuyền, tăng cường ứng dụng hệ thống điều khiển tự động, công nghệ tiết kiệm năng lượng và nâng cao năng lực gia công chính xác. Những giải pháp này sẽ góp phần giảm sai lỗi kỹ thuật, ổn định chất lượng sản phẩm, hạn chế chi phí bảo trì và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Trong các lĩnh vực năng lượng, thương mại, dịch vụ và du lịch, việc tích hợp hệ thống quản lý thông minh, số hóa quy trình và ứng dụng công nghệ giám sát được xác định là hướng đổi mới quan trọng. Đặc biệt, các doanh nghiệp công nghệ thông tin và truyền thông có thể đóng vai trò cung cấp giải pháp số, hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất tích hợp dữ liệu, giám sát thiết bị và tối ưu hóa hoạt động vận hành.

Có thể thấy, đổi mới công nghệ cần được triển khai theo hướng gắn chặt với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế, thay vì chỉ chú trọng đầu tư thiết bị hiện đại. Việc lựa chọn công nghệ phải xuất phát từ những hạn chế cụ thể trong quy trình sản xuất, khả năng tiếp nhận của doanh nghiệp và yêu cầu của thị trường.

Tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp, tạo chuyển biến về năng suất và chất lượng

Mặc dù nhu cầu đổi mới công nghệ rất lớn, khả năng tiếp cận nguồn lực của doanh nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế. Hoạt động nghiên cứu, phát triển và liên kết chuyển giao công nghệ cũng chưa tương xứng với nhu cầu. Mặc dù 46% doanh nghiệp cho biết thường xuyên thực hiện nghiên cứu, thử nghiệm, cải tiến, chỉ có 5 doanh nghiệp hợp tác với viện nghiên cứu, trường đại học và 4,1% doanh nghiệp khảo sát có trích lập Quỹ Khoa học và Công nghệ.

Thực tế này cho thấy, để thúc đẩy đổi mới công nghệ, cần tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp với các tổ chức nghiên cứu, cơ sở đào tạo và đơn vị cung cấp giải pháp công nghệ. Thông qua các hoạt động tư vấn, chuyển giao, đào tạo nhân lực và hỗ trợ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, doanh nghiệp có thể lựa chọn được giải pháp phù hợp, giảm rủi ro đầu tư và từng bước nâng cao năng lực làm chủ công nghệ.

Cùng với đó, các chương trình hỗ trợ cần ưu tiên những hoạt động tạo ra hiệu quả trực tiếp về năng suất và chất lượng như cải tiến quy trình sản xuất, tự động hóa các công đoạn trọng yếu, áp dụng hệ thống quản lý chất lượng, kiểm soát tiêu hao nguyên liệu và xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Đối với doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hợp tác xã, cần chú trọng các giải pháp có chi phí hợp lý, dễ triển khai, phù hợp với trình độ nhân lực và điều kiện sản xuất thực tế. Việc hỗ trợ đổi mới công nghệ theo từng bước, có đánh giá hiệu quả trước và sau ứng dụng, sẽ giúp doanh nghiệp sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.

Một nhiệm vụ quan trọng khác là nâng cao chất lượng công tác đánh giá trình độ và năng lực công nghệ của doanh nghiệp. Theo Sở Khoa học và Công nghệ Lâm Đồng, quá trình khảo sát hiện còn gặp khó khăn do dữ liệu kỹ thuật, tài chính và hồ sơ công nghệ chưa đầy đủ; một số doanh nghiệp e ngại cung cấp thông tin liên quan đến chi phí vận hành, tỷ lệ phế phẩm và mức tiêu hao năng lượng.

Đợt khảo sát năm 2026 mới được thực hiện theo phương pháp tự kê khai, chưa tiến hành thẩm định trực tiếp và chấm điểm định lượng theo các tiêu chí chuyên ngành. Vì vậy, kết quả hiện tại chủ yếu phản ánh nhận định và nhu cầu của doanh nghiệp, là cơ sở ban đầu để tiếp tục triển khai các bước đánh giá chuyên sâu.

Từ thực tiễn này, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Lâm Đồng đã đề xuất Cục Đổi mới sáng tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ xem xét xây dựng hướng dẫn giản lược, bộ công cụ chuẩn hóa phục vụ đánh giá doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ và hợp tác xã; đồng thời tăng cường đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ thực hiện công tác đánh giá công nghệ tại địa phương.

Về lâu dài, kết quả khảo sát cần được khai thác để xây dựng các chương trình hỗ trợ đổi mới công nghệ có trọng tâm, gắn với những chỉ tiêu cụ thể về tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm chi phí sản xuất và sử dụng hiệu quả tài nguyên.

Đổi mới công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được chuyển hóa thành năng suất cao hơn, chất lượng sản phẩm tốt hơn và giá trị gia tăng lớn hơn cho doanh nghiệp. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp hỗ trợ, thúc đẩy chuyển giao công nghệ, chuẩn hóa quy trình sản xuất và nâng cao năng lực quản trị sẽ góp phần tạo chuyển biến thực chất về năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của sản phẩm, đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương theo hướng hiện đại, hiệu quả và bền vững./.