Đề xuất mô hình, giải pháp phát triển vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ tại Nghệ An
Nghệ An đặt mục tiêu phát triển 2.840 ha sản xuất nông nghiệp hữu cơ đến năm 2030, nhưng diện tích được chứng nhận hiện mới đạt 84,8 ha. Khoảng cách lớn giữa mục tiêu và thực tế cho thấy phát triển nông nghiệp hữu cơ không chỉ cần xác định đúng vùng đất tiềm năng mà còn phải giải quyết bài toán tổ chức sản xuất, kiểm soát đầu vào và liên kết thị trường.
Khoảng cách giữa mục tiêu và thực tế
Nông nghiệp hữu cơ là phương thức sản xuất hướng tới duy trì sức khỏe của đất, hệ sinh thái và con người, dựa trên các chu trình sinh học, đa dạng sinh học và hạn chế tối đa việc sử dụng vật tư đầu vào có nguồn gốc hóa học tổng hợp. Trong bối cảnh nhu cầu tiêu dùng thực phẩm an toàn, có khả năng truy xuất nguồn gốc và thân thiện với môi trường ngày càng tăng, phát triển nông nghiệp hữu cơ đang trở thành xu hướng được nhiều quốc gia quan tâm.

Nghệ An có diện tích tự nhiên rộng, với đất nông nghiệp chiếm 87,71%, tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh. Theo Quyết định số 3108/QĐ-UBND ngày 11/10/2022 về việc phê duyệt Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2022-2030, Nghệ An đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển 2.840 ha cây trồng chủ lực tại các địa bàn trọng điểm.
Tại Hội thảo khoa học đánh giá kết quả đề tài: “Đánh giá thực trạng, xác định các vùng có tiềm năng và đề xuất mô hình, giải pháp phát triển các vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh Nghệ An” do Sở Khoa học và Công nghệ Nghệ An phối hợp với Viện Thổ nhưỡng Nông hóa tổ chức ngày 6/11/2026, TS. Nguyễn Văn Đạo - Chủ nhiệm đề tài đã trình bày kết quả nghiên cứu về thực trạng sản xuất, đánh giá các điều kiện tự nhiên, môi trường và xác định những khu vực có tiềm năng phát triển nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn tỉnh.

Theo kết quả nghiên cứu của đề tài, đến ngày 30/6/2025, diện tích trồng trọt được chứng nhận hữu cơ mới đạt 84,8 ha, tăng từ 37,67 ha năm 2020. Diện tích này mới bằng khoảng 3% mục tiêu của Đề án đến năm 2030, cho thấy khoảng cách rất lớn giữa định hướng và thực tiễn.
Các mô hình khuyến nông về lạc, rau, lúa theo hướng hữu cơ từng cho kết quả khả quan, với năng suất tương đương hoặc thấp hơn không đáng kể so với sản xuất thông thường, trong khi giá bán cao hơn. Tuy nhiên, phần lớn mô hình không duy trì được sau khi kết thúc hỗ trợ do thiếu liên kết tiêu thụ.
Khảo sát 150 nông hộ cho thấy sản xuất truyền thống vẫn chiếm 86,7 - 96,7% số hộ. Dù 84% hộ có thói quen sử dụng phân chuồng và 41,3% mong muốn chuyển sang sản xuất hữu cơ, người dân vẫn gặp nhiều khó khăn: 54,7% khó tiếp cận giống hữu cơ, 53,3% khó tiếp cận thuốc bảo vệ thực vật sinh học và 40% cho biết thị trường tiêu thụ thiếu ổn định. Diện tích sản xuất bình quân của các hộ trồng rau, lạc chỉ khoảng 0,24 - 0,32 ha, gây khó khăn cho việc hình thành vùng sản xuất tập trung.
Theo nhóm nghiên cứu, một nguyên nhân quan trọng là việc lựa chọn vùng sản xuất hữu cơ trước đây chủ yếu dựa trên kinh nghiệm, chưa có hệ thống dữ liệu chất lượng đất, nước đến từng khoanh đất. Điều này khiến doanh nghiệp, hợp tác xã có nguy cơ đầu tư vào những khu vực không đáp ứng yêu cầu chứng nhận do ô nhiễm kim loại nặng, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật hoặc nguồn nước tưới không bảo đảm.
Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đề xuất các mô hình sản xuất và giải pháp phù hợp với điều kiện từng vùng, hướng tới khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, bảo đảm chất lượng và tính bền vững trong sản xuất.
Khuyến nghị vùng sản xuất hữu cơ cho một số cây trồng chủ lực
Kết quả phân vùng cho thấy tiềm năng phát triển hữu cơ có sự khác biệt giữa các nhóm cây trồng. Rau, củ, quả có điều kiện thuận lợi nhất, với 96,4% diện tích đạt mức tiềm năng cao và trung bình, tập trung tại các xã Vạn An, Hưng Nguyên Nam, Thiên Nhẫn, Lam Thành và Đức Châu.
Đối với cây lạc, 81,4% diện tích đạt mức tiềm năng cao và trung bình, trong đó các khu vực có tiềm năng cao tập trung tại An Châu và Đông Lộc. Với cây chè, tỷ lệ diện tích tiềm năng cao và trung bình đạt 72,2%, song còn hạn chế do phụ thuộc nước trời, địa hình dốc và tồn dư một số chất tại các khu vực nhất định.
Trong khi đó, cây dược liệu không có diện tích đạt mức tiềm năng cao do hạn chế về tưới chủ động và địa hình dốc. Tuy nhiên, 61,2% diện tích đạt mức trung bình. Nhiều loài dược liệu sinh trưởng dưới tán rừng, thích nghi với điều kiện tự nhiên, vẫn có khả năng phát triển theo mô hình nông - lâm kết hợp.
Từ kết quả phân vùng, đề tài đề xuất 10 mô hình cho 4 nhóm cây trồng, gồm: 3 mô hình cho nhóm rau, củ, quả; 2 mô hình cho nhóm lạc; 2 mô hình cho nhóm chè và 3 mô hình cho nhóm dược liệu. Các mô hình gắn với 3.095,71 ha diện tích ưu tiên, đồng thời kế thừa những mô hình đã có như chè Huồi Tụ, chè Bình Sơn, lạc Nghi Long, rau Đại Huệ và Nam Đàn.
Số liệu tham khảo từ thực tế cho thấy sản xuất hữu cơ có khả năng mang lại giá trị kinh tế cao hơn. Cà rốt hữu cơ đạt năng suất khoảng 31 tấn/ha, giá bán khoảng 30.000 đồng/kg, trong khi sản phẩm thông thường có giá không quá 13.000 đồng/kg. Lạc hữu cơ cũng có giá bán cao hơn lạc thông thường khoảng 20 - 30%.
Tuy nhiên, trong 1 - 3 năm chuyển đổi, năng suất cây hàng năm có thể giảm 10 - 30%, trong khi sản phẩm chưa đủ điều kiện để bán với giá hữu cơ. Vì vậy, nhóm nghiên cứu kiến nghị cần hỗ trợ chi phí chuyển đổi và xây dựng hợp đồng bao tiêu ngay từ đầu để bảo đảm khả năng duy trì mô hình.
Tổ chức sản xuất và thị trường là khâu quyết định
Tại hội thảo, đại diện Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Nghệ An nhấn mạnh kiểm soát vật tư đầu vào là điều kiện then chốt. Mỗi năm, toàn tỉnh sử dụng khoảng 400 tấn thuốc bảo vệ thực vật và 350.000 tấn phân bón hóa học. Đây là những yếu tố tiềm ẩn nguy cơ tồn dư và nhiễm chéo, nhất là tại các vùng đồng bằng, ven biển.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường đánh giá, đề tài đã tạo ra những sản phẩm có giá trị ứng dụng trực tiếp, gồm bộ tiêu chí đánh giá, cơ sở dữ liệu và bản đồ đến từng khoanh đất, kết quả phân tích chất lượng đất, nước cùng hệ thống mô hình và giải pháp phát triển. Theo đó, mục tiêu 2.840 ha nông nghiệp hữu cơ của tỉnh đã có cơ sở để xác định cụ thể đến từng xã, từng khu vực.
Đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường đề xuất giai đoạn 2026 - 2030 tập trung công bố bộ tiêu chí và bản đồ; đưa diện tích ưu tiên 3.321,27 ha vào kế hoạch sử dụng đất cấp xã; cập nhật cơ sở dữ liệu; triển khai mô hình điểm; tăng cường kiểm soát ô nhiễm, quan trắc môi trường và phát triển thị trường, thương hiệu sản phẩm.
Một kiến nghị đáng chú ý là cần hỗ trợ mỗi mô hình liên tục tối thiểu 3 năm, bảo đảm đi hết thời kỳ chuyển đổi, thay vì hỗ trợ một năm như hiện nay. Bên cạnh đó, khi lựa chọn vùng sản xuất cụ thể, cần đánh giá bổ sung các yếu tố kinh tế - xã hội như hạ tầng, chủ thể sản xuất, khả năng liên kết và khoảng cách đến thị trường tiêu thụ.
Nhóm nghiên cứu kiến nghị UBND tỉnh và Sở Khoa học và Công nghệ cho phép công bố, chuyển giao bộ tiêu chí, cơ sở dữ liệu và bản đồ cho Sở Nông nghiệp và Môi trường cùng UBND 29 xã, phường để phục vụ quy hoạch, quản lý và lồng ghép vào kế hoạch sử dụng đất. Trước khi chuyển đổi, cần kiểm tra bổ sung tại các khu vực cận ô nhiễm, đặc biệt là các điểm kim loại nặng tại Con Cuông, asen trong nước giếng khoan tại An Châu và những khu vực phát hiện tồn dư Dimethoate.
Nội dung đề tài là cơ sở quan trọng phục vụ công tác định hướng, quản lý và tổ chức phát triển các vùng sản xuất nông nghiệp hữu cơ trên địa bàn Nghệ An. Qua đó, góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của từng vùng, nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm, hiệu quả kinh tế cho người sản xuất và thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững./.
