Để lưu giữ ký ức chiến tranh trong kỷ nguyên số

Ký ức cần được gìn giữ như một nguồn dữ liệu lịch sử

Sự phát triển của công nghệ số đang tạo ra những phương thức hoàn toàn mới để lưu giữ và lan tỏa lịch sử. Hàng triệu trang tài liệu có thể được số hóa và nhận dạng bằng công nghệ OCR; bản đồ chiến trường có thể được tích hợp trên nền tảng GIS để đối chiếu theo không gian và thời gian; trí tuệ nhân tạo hỗ trợ phân loại, tìm kiếm, kết nối các nguồn tư liệu vốn đang nằm rải rác ở nhiều cơ quan lưu trữ; trong khi công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) hay mô hình 3D mở ra khả năng tái hiện các di tích, chiến trường và hiện vật theo những cách trực quan hơn.

Khi được kết nối thành một hệ thống dữ liệu thống nhất, những cuốn sách, thước phim, nhật ký hay lời kể của nhân chứng không còn tồn tại như những tư liệu riêng lẻ, mà trở thành một “hệ sinh thái dữ liệu lịch sử”, phục vụ đồng thời nghiên cứu khoa học, giáo dục và bảo tồn di sản.

Là một trong những nhân chứng lịch sử, một vị tướng dày dạn trận mạc của Quân đội nhân dân Việt Nam, Thượng tướng, Viện sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu, nguyên Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, hiểu rõ giá trị của những tư liệu chiến tranh còn được lưu giữ đến ngày hôm nay. Bởi vậy, ông ủng hộ việc ứng dụng công nghệ để hệ thống hóa và đưa các nguồn tư liệu ấy đến gần hơn với công chúng.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu cho biết: “Thực tế thì hiện nay các tư liệu trên mạng rất nhiều rồi, kể cả bài viết và phim ảnh. Nhưng sau này, khi công nghệ tiếp tục phát triển, nếu có điều kiện tập hợp lại một cách hệ thống và đưa lên để các bạn trong nước cũng như quốc tế có thể tiếp cận dễ dàng những thông tin mà chúng tôi đã viết trong sách, đã viết bài, đã đưa lên phim ảnh thì rất tốt”.

Từ góc nhìn của thế hệ trẻ, bạn Minh Anh, sinh viên năm thứ ba Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn chia sẻ: “Em thấy công nghệ số giúp lịch sử trở nên gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Những hình ảnh 3D, phim tư liệu tương tác hay các nền tảng số giúp em không chỉ hiểu kiến thức mà còn hình dung rõ hơn về bối cảnh, con người và những hy sinh trong chiến tranh. Điều đó khiến em chủ động tìm hiểu lịch sử thay vì chỉ học để phục vụ thi cử”.

Tuy nhiên, càng hiện đại, công nghệ càng đòi hỏi những nguyên tắc nghiêm ngặt về tính xác thực của dữ liệu. Một mô hình 3D, một không gian thực tế ảo hay một sản phẩm do trí tuệ nhân tạo hỗ trợ chỉ thực sự có giá trị khi được xây dựng trên nền tảng tư liệu đã được kiểm chứng. Nếu thiếu sự thẩm định của các nhà sử học, các chuyên gia lưu trữ và chính những nhân chứng lịch sử, công nghệ có thể tạo ra những hình ảnh hấp dẫn nhưng lại làm sai lệch bản chất của lịch sử.

Thượng tướng Nguyễn Huy Hiệu đặc biệt lưu ý yêu cầu bảo đảm tính chân thực khi ứng dụng công nghệ để tái hiện chiến trường.

Ông chia sẻ: “Tôi nghĩ rằng dù công nghệ có sáng tạo đến mấy chăng nữa thì vẫn phải giữ được hồn cốt của các trận đánh và các nhân chứng lịch sử một cách chân thực, để giữ được cái hồn và sự chân thực của lịch sử dân tộc”.

Trong môi trường số, nơi thông tin thật - giả luôn đan xen, việc bảo tồn ký ức chiến tranh không chỉ phụ thuộc vào những nền tảng dữ liệu hiện đại mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận, chọn lọc và sử dụng thông tin của mỗi người. Bởi vậy, việc hình thành năng lực số, tư duy phản biện và ý thức tôn trọng sự thật lịch sử cho thế hệ trẻ sẽ quyết định cách lịch sử được gìn giữ và lan tỏa trong tương lai.

Khi công nghệ trở thành cầu nối của lịch sử

Có thể thấy, nếu ký ức chiến tranh là nguồn tư liệu gốc thì khoa học và công nghệ chính là phương tiện để nguồn tư liệu ấy tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Giá trị lớn nhất của chuyển đổi số không nằm ở việc biến những trang giấy thành dữ liệu điện tử, mà ở khả năng kết nối các mảnh ghép lịch sử vốn đang phân tán ở nhiều nơi thành một hệ thống thông tin hoàn chỉnh, có thể lưu trữ, kiểm chứng và khai thác lâu dài.

Thực tế, mỗi cuốn hồi ký, nhật ký chiến trường, bản đồ tác chiến, hồ sơ liệt sĩ, bức ảnh hay lời kể của nhân chứng đều chứa những lớp thông tin khác nhau. Khi được số hóa và liên kết bằng công nghệ, những tư liệu tưởng như độc lập có thể bổ sung, đối chiếu lẫn nhau để tái hiện đầy đủ hơn một sự kiện lịch sử.

Một địa danh trên bản đồ chiến trường có thể gắn với hồ sơ của một đơn vị chiến đấu; một bức ảnh có thể được kết nối với lời kể của nhân chứng; một cuốn nhật ký có thể hỗ trợ xác minh thông tin phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Công nghệ vì thế không thay đổi lịch sử, mà mở rộng khả năng tiếp cận và khai thác giá trị của lịch sử.

Hiện nay, việc từng bước triển khai ứng dụng công nghệ ADN thế hệ mới được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao khả năng đối chiếu, xác minh thông tin và hỗ trợ xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian tới. Đây là lĩnh vực mới đang được triển khai theo lộ trình, vừa thực hiện vừa tiếp tục hoàn thiện về quy trình, dữ liệu và kinh nghiệm thực tiễn.

Việc nghiên cứu và từng bước ứng dụng công nghệ ADN trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là hướng đi có nhiều ý nghĩa, góp phần hỗ trợ công tác tri ân các anh hùng liệt sĩ.

Khi được kết hợp với ký ức của đồng đội, hồ sơ lưu trữ và các tư liệu lịch sử, công nghệ ADN có thể bổ sung cơ sở khoa học cho quá trình xác minh, đối chiếu thông tin, qua đó nâng cao hiệu quả tìm kiếm và xác định danh tính liệt sĩ.

Song song với những thành tựu đó, việc ứng dụng công nghệ trong bảo tồn lịch sử cũng đặt ra yêu cầu cao về tính xác thực của dữ liệu. Nếu dữ liệu đầu vào không được kiểm chứng hoặc công nghệ bị lạm dụng để tạo ra những câu chuyện, hình ảnh không có căn cứ lịch sử thì sẽ làm sai lệch nhận thức của thế hệ sau, thậm chí làm giảm giá trị của chính công nghệ.

Yêu cầu về tính xác thực vì thế phải được đặt xuyên suốt trong toàn bộ quá trình số hóa, phục dựng và phổ biến tư liệu lịch sử. Công nghệ có thể làm cho quá khứ trở nên trực quan hơn, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng tư liệu, thẩm định chuyên môn và đối chiếu với lời kể của nhân chứng.

Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ sự thật lịch sử và con người. Khi được đặt trên nền tảng dữ liệu đã kiểm chứng, ký ức của nhân chứng và trách nhiệm của những người làm khoa học, mỗi thành tựu công nghệ không chỉ góp phần lưu giữ quá khứ mà còn giúp lịch sử tiếp tục sống động, chính xác và trọn vẹn hơn trong đời sống hôm nay cũng như với các thế hệ mai sau./.