Để cộng đồng trở thành chủ thể sáng tạo trong phát triển công nghiệp văn hóa

Ngày 24/8/2026, tại Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN), Diễn đàn APHEN-ICH 2026 khai mạc với chủ đề “Di sản sống và các ngành công nghiệp văn hóa ở châu Á - Thái Bình Dương: Sáng tạo cộng đồng, trao truyền bền vững và đổi mới văn hóa”.

Diễn đàn do Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, ĐHQGHN phối hợp với Trung tâm Thông tin và Mạng lưới quốc tế về Di sản văn hóa phi vật thể khu vực châu Á - Thái Bình Dương (ICHCAP) và Mạng lưới Giáo dục đại học châu Á - Thái Bình Dương về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể (APHEN-ICH) tổ chức. Chương trình quy tụ các nhà nghiên cứu, chuyên gia thực hành di sản, nghệ sĩ, cơ sở đào tạo, tổ chức văn hóa và đại diện cộng đồng đến từ nhiều quốc gia trong khu vực.

Không chỉ là diễn đàn trao đổi học thuật, sự kiện hướng đến một câu hỏi có ý nghĩa thực tiễn: làm thế nào để di sản tham gia vào dòng chảy của kinh tế sáng tạo và chuyển đổi số (CĐS) nhưng vẫn duy trì được sức sống, bản sắc và quyền của cộng đồng? Trong bối cảnh các ngành công nghiệp văn hóa ngày càng tạo ra nhiều không gian mới để khai thác giá trị của di sản, việc xác lập đúng vị trí của cộng đồng trở thành điều kiện quan trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững.

Đổi mới sáng tạo phải gắn với quyền của cộng đồng

Phát biểu chào mừng Diễn đàn, Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật Nguyễn Văn Hiệu nhấn mạnh, di sản văn hóa phi vật thể là một hệ thống sống động, không ngừng biến đổi, góp phần tạo nên bản sắc cộng đồng và nuôi dưỡng sức sáng tạo.

Theo ông, sự phát triển của công nghiệp văn hóa và công nghệ đang mở rộng phương thức trao truyền, quảng bá di sản, tạo sinh kế và thúc đẩy kinh tế địa phương. Tuy nhiên, quá trình này cũng tiềm ẩn những nguy cơ, đặc biệt là khả năng tách di sản khỏi bối cảnh văn hóa - xã hội vốn có hoặc thương mại hóa quá mức.

Vì vậy, phát triển công nghiệp văn hóa từ di sản cần dựa trên sự tham gia của cộng đồng, đổi mới sáng tạo (ĐMST) có trách nhiệm, chia sẻ lợi ích công bằng và bảo đảm tính bền vững. Cộng đồng phải được tôn trọng với tư cách chủ thể nắm giữ tri thức và là đối tác trong quá trình sáng tạo, thay vì chỉ đóng vai trò cung cấp chất liệu văn hóa. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với các cơ sở giáo dục đại học. Bảo vệ và phát triển bền vững di sản không còn là công việc riêng của ngành văn hóa hay di sản học mà cần sự hợp tác liên ngành giữa di sản học, nghệ thuật, thiết kế, công nghệ, kinh tế, luật học, quản lý và chính sách công.

Đại diện ICHCAP, bà Boyoung Cha, Giám đốc phụ trách Hợp tác và Kết nối mạng lưới cho biết, sau 8 năm hoạt động, APHEN-ICH đã trở thành một mạng lưới quốc tế quan trọng, góp phần thúc đẩy nghiên cứu, giáo dục và hợp tác trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Bà Boyoung Cha kỳ vọng chương trình tại Hà Nội tạo cơ hội để các tổ chức thành viên chia sẻ tri thức, kinh nghiệm và những sáng kiến mới nhằm góp phần bảo đảm sự trao truyền bền vững của các di sản sống.

Một vấn đề quan trọng khác được GS.TS. Eric Babar Zerrudo, Chủ tịch kiêm Giám đốc điều hành Ủy ban Quốc gia về Văn hóa và Nghệ thuật Philippines, Trưởng Ban Thư ký APHEN-ICH đặt ra tại phiên khai mạc: Làm thế nào để di sản có đủ ý nghĩa để các thế hệ tiếp theo tự nguyện tiếp nhận và tiếp tục sáng tạo?

Theo GS.TS. Eric Babar Zerrudo, di sản tồn tại không chỉ bởi được đưa vào bảo tàng, ghi chép hay số hóa, mà trước hết bởi vẫn có những con người tiếp tục thực hành, truyền dạy và làm mới di sản trong đời sống. Công nghệ, du lịch và mạng xã hội đang mở ra khả năng mới để nghệ nhân tiếp cận công chúng quốc tế, người thực hành văn hóa trẻ xây dựng cộng đồng sáng tạo và nghề thủ công truyền thống tìm thấy những hình thức biểu đạt mới.

Tuy nhiên, công nghệ không phải mục tiêu tự thân. Theo GS.TS. Eric Babar Zerrudo, ĐMST chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ phục vụ văn hóa và góp phần trao quyền cho cộng đồng. Cộng đồng không thể chỉ được xem là đối tượng nghiên cứu hoặc nguồn cung cấp chất liệu. Họ phải có tiếng nói trong việc định nghĩa, đại diện và phát triển di sản, cũng như trong quá trình phân chia lợi ích từ các hoạt động văn hóa.

Đặt di sản sống ở trung tâm nền kinh tế sáng tạo

Tại Diễn đàn, PGS. TS. Phạm Quỳnh Phương, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật trình bày báo cáo đề dẫn về vị trí của di sản sống trong nền kinh tế sáng tạo.

Theo PGS.TS. Phạm Quỳnh Phương, trong khi nhiều quốc gia đang từng bước thể chế hóa công nghiệp văn hóa, chính sách vẫn chưa giải quyết đầy đủ mâu thuẫn giữa logic của thị trường với đặc trưng sống động, tính cộng đồng và quá trình trao truyền liên thế hệ của di sản.

Một sản phẩm văn hóa có thể được sản xuất, thương mại hóa và phân phối theo cơ chế thị trường, nhưng di sản văn hóa phi vật thể lại gắn chặt với cộng đồng, môi trường thực hành, tri thức, ký ức và quan hệ giữa các thế hệ. Vì vậy, nếu chỉ nhìn di sản dưới góc độ “tài nguyên” để khai thác, quá trình phát triển công nghiệp văn hóa có thể dẫn đến sự giản lược hoặc tách các yếu tố văn hóa ra khỏi môi trường đã tạo nên chúng.

PGS. TS. Phạm Quỳnh Phương đề xuất chuyển từ cách nhìn khai thác di sản như một nguồn tài nguyên sang coi di sản là nền tảng nuôi dưỡng sáng tạo; đồng thời tăng cường bảo hộ tri thức truyền thống, quyền sở hữu cộng đồng, hỗ trợ nghệ nhân, chia sẻ lợi ích công bằng và bảo đảm cộng đồng tham gia thực chất vào quá trình hoạch định chính sách.

Trong báo cáo “Di sản văn hóa phi vật thể, công nghiệp sáng tạo và sự chuyển đổi của xã hội”, GS.TS. Eric Zerrudo phân tích mối quan hệ giữa bảo vệ di sản với sinh kế, công nghệ, thị trường và sự tham gia của thế hệ trẻ.

Theo GS.TS. Eric Zerrudo, công nghiệp văn hóa có khả năng mở rộng không gian phát triển của di sản, tạo thêm thị trường, sinh kế và các hình thức biểu đạt mới. Tuy nhiên, thương mại hóa thiếu trách nhiệm cũng có thể làm suy giảm tính toàn vẹn văn hóa, thậm chí đẩy cộng đồng ra khỏi chính câu chuyện về di sản của mình.

Như vậy, bài toán không nằm ở việc lựa chọn giữa “bảo tồn” và “phát triển”, mà là thiết kế được cơ chế để hai mục tiêu này bổ trợ cho nhau. Công nghiệp văn hóa có thể tạo nguồn lực cho bảo vệ di sản, trong khi di sản có thể cung cấp nền tảng tri thức và sáng tạo cho công nghiệp văn hóa; nhưng mối quan hệ đó chỉ bền vững nếu quyền và lợi ích của cộng đồng được bảo đảm.

Các phiên chuyên môn của Diễn đàn tiếp tục cụ thể hóa vấn đề này từ nhiều góc độ, gồm sáng tạo cộng đồng, bảo vệ và trao truyền di sản, phát triển làng nghề, du lịch di sản và đổi mới sáng tạo số. Điểm chung được đặt ra là quá trình sáng tạo không nên vận hành theo mô hình doanh nghiệp hoặc nhà thiết kế đơn phương khai thác chất liệu truyền thống. Nghệ nhân, cộng đồng, nhà nghiên cứu và các chủ thể thị trường cần tham gia từ khâu hình thành ý tưởng, tổ chức sản xuất đến phân phối lợi ích.

Đây cũng là cơ sở để chuyển từ tư duy “khai thác giá trị di sản” sang “đồng sáng tạo giá trị từ di sản”, trong đó cộng đồng không đứng ngoài chuỗi giá trị mà tham gia trực tiếp và có khả năng hưởng lợi từ chuỗi giá trị đó.

Từ làng nghề, du lịch di sản đến không gian số

Trong phiên thảo luận về làng nghề, du lịch di sản và phát triển địa phương bền vững, các trường hợp tranh dân gian Đông Hồ, gốm Bát Tràng và hoạt động kết nối giáo dục đại học với cộng đồng tại Philippines được đưa ra phân tích.

Các tham luận làm rõ khả năng chuyển hóa tri thức nghề, kỹ năng thủ công và câu chuyện di sản thành sản phẩm văn hóa, trải nghiệm du lịch và sinh kế địa phương, đồng thời duy trì vai trò của nghệ nhân trong chuỗi giá trị. Các tham luận chỉ rõ, giá trị của làng nghề không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng. Không gian sản xuất, kỹ thuật thủ công, câu chuyện của nghệ nhân, lịch sử hình thành nghề và đời sống của cộng đồng đều có thể trở thành những thành tố của sản phẩm công nghiệp văn hóa và du lịch di sản.

Điều quan trọng là quá trình chuyển hóa đó không làm mất đi vai trò trung tâm của người thực hành nghề. Khi nghệ nhân được tham gia vào quá trình thiết kế sản phẩm, kể câu chuyện, tổ chức trải nghiệm và phân chia lợi ích, phát triển công nghiệp văn hóa có thể đồng thời trở thành động lực duy trì nghề truyền thống.

Ở một chiều cạnh khác, phiên chuyên môn về di sản văn hóa phi vật thể, đổi mới số và ĐMST tập trung phân tích những thay đổi đang diễn ra khi di sản bước vào môi trường số. Từ hiện tượng nghệ nhân trở thành người sáng tạo nội dung trên các nền tảng số đến xây dựng hệ sinh thái trải nghiệm di sản bằng công nghệ, các diễn giả phân tích cả cơ hội mở rộng công chúng lẫn nguy cơ thương mại hóa bản sắc và biến người thực hành di sản thành đối tượng của nền kinh tế nội dung.

Thực tế này đặt ra một yêu cầu kép. Một mặt, công nghệ số có thể mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận di sản, kết nối nghệ nhân với công chúng, tạo ra phương thức biểu đạt mới và hình thành các mô hình kinh doanh sáng tạo. Mặt khác, nếu thiếu cơ chế bảo vệ quyền của cộng đồng, chính những nền tảng công nghệ và thị trường nội dung có thể dẫn đến việc sử dụng hình ảnh, tri thức và biểu đạt văn hóa mà người nắm giữ di sản không có khả năng kiểm soát hoặc hưởng lợi tương xứng.

Do đó, CĐS trong lĩnh vực di sản không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng tư liệu được số hóa hay mức độ hiện diện trên các nền tảng. Yếu tố cần được quan tâm là công nghệ có góp phần tăng năng lực của cộng đồng, mở rộng khả năng trao truyền và tạo thêm giá trị bền vững cho người thực hành di sản hay không./.