Đẩy mạnh ứng dụng AI trong nghiệp vụ Hải quan

Tại phiên Tọa đàm cấp cao tại Hội thảo - Triển lãm về tài chính số trong quản lý Ngân sách Nhà nước năm 2026 - Vietnam Digital Finance 2026 (VDF-2026) mới đây, các đại biểu tập trung thảo luận về cách đưa công nghệ, đặc biệt là AI, từ tiềm năng lý thuyết vào các bài toán cụ thể trong quản lý nhà nước.

Hải quan xác định những bài toán trọng tâm cần ứng dụng AI

Nói về ứng dụng AI trong ngành Hải quan, ông Lưu Mạnh Tưởng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho biết, ngành Hải quan có đặc thù quản lý đa lĩnh vực, không chỉ thông quan hàng hóa, mà còn quản lý thuế, chống buôn lậu, gian lận thương mại và kiểm tra sau thông quan. Hiện ngành Hải quan đang vận hành khoảng 20 hệ thống công nghệ thông tin chuyên ngành để phục vụ các mảng nghiệp vụ này.

Trong bối cảnh kim ngạch xuất nhập khẩu tăng trưởng liên tục trên 10%/năm, khối lượng công việc bùng nổ nhanh chóng. Việc ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn vì vậy được xác định là một trong những giải pháp nhằm nâng cao năng lực xử lý, đáp ứng yêu cầu của người dân, doanh nghiệp và công tác quản lý nhà nước.

Trước áp lực công việc khổng lồ đó, ngành Hải quan xác định 2 nhóm ưu tiên ứng dụng AI.

Một là hỗ trợ người dân, doanh nghiệp làm thủ tục hải quan, giúp rút ngắn thời gian thông quan và giảm chi phí xã hội. Cơ quan hải quan đã áp dụng Chatbot AI giải đáp vướng mắc 24/7 và ứng dụng AI hỗ trợ doanh nghiệp khai báo mã số hàng hóa (mã HS) chính xác để hạn chế tối đa các tranh chấp phát sinh

Hai là nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Cụ thể, ngành Hải quan ứng dụng AI vào quản lý rủi ro, tự động phát hiện bất thường thay cho phương thức rà soát thủ công. Đáng chú ý, hệ thống hải quan số mới dự kiến triển khai từ cuối năm 2026 được định hướng tích hợp các công cụ AI và phân tích dữ liệu, qua đó tạo nền tảng cho việc tự động hóa và nâng cao năng lực xử lý nghiệp vụ.

Để triển khai các ứng dụng này, ngành Hải quan xác định ba yếu tố cần được chú trọng gồm dữ liệu, hạ tầng và con người. Dữ liệu phải bảo đảm yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống”; hạ tầng cần được đầu tư đồng bộ; đồng thời nguồn nhân lực phải được đào tạo thường xuyên để có khả năng khai thác và kiểm soát các hệ thống AI.

Tuy nhiên, để đưa AI đi vào vận hành thực tế, ngành Hải quan cũng phải giải quyết đồng thời các yêu cầu về dữ liệu, hạ tầng, nhân lực, hành lang pháp lý và cơ chế kiểm soát.

Ông Lưu Mạnh Tưởng chia sẻ: “Khó khăn lớn nhất là giai đoạn chuyển tiếp: xử lý khối lượng dữ liệu lịch sử cực lớn từ công nghệ cũ sang chuẩn hóa theo công nghệ AI đòi hỏi rất nhiều nguồn lực. Thêm vào đó, việc đào tạo nguồn nhân lực cần có thời gian. Chúng tôi phải tính toán kỹ giữa hiệu quả công nghệ mang lại, yêu cầu quản lý và đặc thù của từng nghiệp vụ”.

Để triển khai các ứng dụng này, ngành Hải quan xác định ba yếu tố cần được chú trọng gồm dữ liệu, hạ tầng và con người. Dữ liệu phải bảo đảm yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống”; hạ tầng cần được đầu tư đồng bộ; đồng thời nguồn nhân lực phải được đào tạo thường xuyên để có khả năng khai thác và kiểm soát các hệ thống AI.

Đưa AI vào nghiệp vụ: Bài toán không chỉ nằm ở công nghệ

Theo ông Nguyễn Tuấn Khang, Lãnh đạo Khối Dữ liệu và AI, IBM khu vực Đông Nam Á, nhận thức của các tổ chức về AI đã thay đổi đáng kể trong những năm gần đây. Nếu trước đây câu hỏi tập trung vào việc AI là gì và có thể làm được gì, thì hiện nay trọng tâm chuyển sang các vấn đề về rủi ro và hành lang pháp lý.

Theo ông Khang, thách thức không chỉ nằm ở việc phát triển công nghệ mà còn ở tốc độ đưa các quy định, quy tắc quản trị vào hệ thống nghiệp vụ. Các quy tắc về quản trị, rủi ro và tuân thủ (Governance, Risk and Control - GRC) cần được tích hợp vào quá trình phát triển và vận hành AI nhằm bảo đảm tính minh bạch và an toàn.

Ông dẫn các hệ thống hóa đơn điện tử tại Việt Nam và hệ thống thông quan tự động tại Singapore như những ví dụ cho thấy vai trò của việc số hóa và tự động hóa các quy trình quản lý.

Trong khi đó, ông Nguyễn Hải Sơn, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tổng Công ty Công nghệ và Giải pháp CMC (CMC TS), cho rằng công nghệ AI đang chuyển sang giai đoạn mới với sự phát triển của Agentic AI (AI tác nhân). Khác với các hệ thống AI tạo sinh chủ yếu phản hồi yêu cầu của người dùng, Agentic AI có khả năng phối hợp nhiều tác vụ và tác nhân để thực hiện các quy trình phức tạp hơn.

Tuy nhiên, khi AI tham gia sâu hơn vào các quy trình nghiệp vụ, yêu cầu về khả năng giải thích và truy xuất căn cứ trở nên quan trọng. Các đề xuất hoặc quyết định do AI hỗ trợ cần có cơ sở dữ liệu và căn cứ pháp lý có thể kiểm chứng.

Do đó, con người vẫn giữ vai trò quan trọng trong cơ chế quản trị AI. Cần xác định rõ phạm vi công việc AI được phép thực hiện, những tác vụ bắt buộc phải có sự kiểm soát của cán bộ và trách nhiệm cuối cùng thuộc về ai.

Một yêu cầu khác được đại diện IBM nhấn mạnh là phát triển và sử dụng AI có trách nhiệm. Khi AI ngày càng có khả năng khai thác và xử lý khối lượng dữ liệu lớn, việc sử dụng công nghệ cần đúng mục tiêu, đúng phạm vi và đặt dưới cơ chế giám sát phù hợp.

Đối với ngành Hải quan, việc xác định rõ các bài toán ưu tiên, chuẩn hóa dữ liệu và xây dựng cơ chế quản trị phù hợp sẽ là những điều kiện quan trọng để AI không chỉ dừng ở thử nghiệm mà từng bước trở thành công cụ hỗ trợ thực chất cho hoạt động thông quan và quản lý nhà nước./.