Đánh giá sức tải môi trường để gìn giữ giá trị Côn Đảo

Từ bài toán phát triển đến câu hỏi về sức tải môi trường

Sau khi trở thành đặc khu trực thuộc TP. HCM, Côn Đảo đứng trước nhiều cơ hội phát triển mới. Với lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, hệ sinh thái rừng và biển, cùng hệ thống di tích lịch sử đặc biệt, địa phương được kỳ vọng trở thành một trong những trung tâm du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng và văn hóa của cả nước.

Song song với cơ hội là áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên thiên nhiên, hạ tầng kỹ thuật và môi trường nếu tốc độ tăng trưởng du lịch tiếp tục duy trì ở mức cao.

Trong nhiều năm qua, việc đánh giá sự phát triển của du lịch thường dựa trên lượng khách, doanh thu hay số lượng cơ sở lưu trú. Tuy nhiên, những chỉ số này chưa phản ánh được khả năng chịu đựng của môi trường tự nhiên và xã hội trước sức ép từ hoạt động du lịch.

Trước thực tế đó, đề tài đánh giá sức tải môi trường và đề xuất giải pháp phát triển du lịch bền vững tại huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ)” do Viện Công nghệ tiên tiến, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam triển khai, nhằm xác định "sức tải môi trường" - cơ sở khoa học quan trọng để định hướng phát triển du lịch bền vững trong nhiều năm tới.

Theo TS. Lê Bửu Thạch, chủ nhiệm đề tài, khi Côn Đảo bước vào giai đoạn phát triển mới, việc xác định "giới hạn chịu tải" của hệ sinh thái, hạ tầng và cộng đồng trở thành yêu cầu cấp thiết để các quyết sách phát triển không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế.

Xuất phát từ thực tiễn đó, nhóm nghiên cứu đã lựa chọn cách tiếp cận theo phương pháp đánh giá sức tải tổng hợp. Không chỉ đánh giá hiện trạng thực tế hiện nay, đề tài còn xây dựng các kịch bản dự báo đến năm 2030 và 2045, giúp địa phương có cơ sở khoa học để hoạch định chiến lược phát triển dài hạn.

Kết quả nghiên cứu cho thấy bức tranh phát triển của Côn Đảo có nhiều điểm sáng nhưng cũng không ít thách thức. Hệ sinh thái rừng và biển vẫn đang ở trạng thái rất tốt. Các tuyến du lịch sinh thái, khu vực lặn ngắm san hô đều có chỉ số sức tải cao, chứng tỏ môi trường tự nhiên vẫn còn khả năng tiếp nhận hoạt động du lịch nếu được quản lý phù hợp.

Tuy nhiên, phía sau những con số tích cực ấy là nhiều "điểm nghẽn" đáng quan tâm. Nguồn nước ngọt đang chịu áp lực lớn trong mùa cao điểm; hệ thống xử lý nước thải, rác thải có nguy cơ quá tải khi lượng khách tăng nhanh.

Báo cáo cũng chỉ ra chỉ số sức tải tổng hợp của Côn Đảo hiện mới đạt mức chấp nhận được nhưng chưa đạt ngưỡng bền vững. Trong khi nhóm sức tải sinh thái ở trạng thái rất tốt thì nhóm hạ tầng môi trường và nhóm biến đổi khí hậu, phát thải carbon vẫn ở mức thấp, cần được ưu tiên cải thiện trong thời gian tới.

Để khắc phục những hạn chế này, nhóm nghiên cứu đề xuất hàng loạt giải pháp như đầu tư nhà máy khử mặn, nâng công suất xử lý nước thải, mở rộng mạng lưới thu gom và tái sử dụng nước, tăng cường phân loại rác tại nguồn, phát triển năng lượng tái tạo. Đồng thời, áp dụng hạn ngạch khách trong mùa cao điểm kết hợp thu phí môi trường và điều tiết dòng khách theo thời gian.

Bên cạnh đó là định hướng phát triển các sản phẩm du lịch chất lượng cao như du lịch sinh thái, du lịch sức khỏe, du lịch học tập, du lịch tàu biển… nhằm kéo dài thời gian lưu trú thay vì chỉ gia tăng số lượng khách.

Từ kết quả nghiên cứu đến công cụ hỗ trợ quản lý

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng hệ thống giám sát sức tải trên nền tảng web, cho phép cập nhật dữ liệu định kỳ, tự động tính toán các chỉ số sức tải của từng lĩnh vực, cảnh báo nguy cơ vượt ngưỡng và hỗ trợ lập báo cáo phục vụ công tác quản lý.

Theo TS. Lê Bửu Thạch, đây là công cụ giúp cơ quan quản lý theo dõi diễn biến của từng nhóm chỉ số theo thời gian thực, đánh giá tác động của các kịch bản phát triển khác nhau để kịp thời điều chỉnh chính sách. Việc quản lý điểm đến sẽ không còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm mà được hỗ trợ bởi dữ liệu khoa học và các mô hình dự báo.

Đề tài cũng xây dựng hai kịch bản phát triển đến năm 2045. Trong trường hợp các giải pháp về hạ tầng, quản lý và chuyển đổi xanh được triển khai đồng bộ, Côn Đảo có thể đạt mục tiêu phát triển du lịch quy mô lớn mà vẫn bảo đảm không vượt quá ngưỡng sức tải môi trường. Ngược lại, nếu tiến độ đầu tư chậm hoặc các chỉ tiêu không đạt yêu cầu, địa phương cần chuyển hướng sang chiến lược "tăng chất - giảm áp lực", ưu tiên nâng cao giá trị trên mỗi du khách thay vì chạy theo số lượng.

Không chỉ có ý nghĩa đối với Côn Đảo, nhóm nghiên cứu cho rằng phương pháp đánh giá sức tải tổng hợp hoàn toàn có thể mở rộng cho nhiều khu du lịch biển đảo và các khu du lịch sinh thái khác trên cả nước, góp phần hình thành cách tiếp cận mới trong quy hoạch và quản lý điểm đến.

Kết quả nghiên cứu được chuyển giao vào thực tiễn

Bộ dữ liệu về hiện trạng môi trường, hệ sinh thái, kinh tế - xã hội, các báo cáo đánh giá sức tải, mức độ hài lòng của du khách, công cụ giám sát sức tải trên nền tảng web, đã được chuyển giao cho UBND đặc khu Côn Đảo, Sở KH&CN, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Du lịch TP. HCM và các cơ quan liên quan, để phục vụ công tác quy hoạch, quản lý và xây dựng chính sách phát triển.

Kết quả nghiên cứu cũng được chuyển giao cho các doanh nghiệp du lịch làm cơ sở xây dựng sản phẩm phù hợp với sức tải môi trường và các tiêu chí phát triển bền vững quốc tế.

Từ kết quả nghiên cứu, nhóm thực hiện kiến nghị Côn Đảo cần sớm triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao sức tải môi trường, xem đây là nền tảng cho phát triển du lịch bền vững. Theo đó, địa phương cần điều chỉnh quy mô phát triển theo đúng năng lực chịu tải của hệ sinh thái và hạ tầng. Ưu tiên đầu tư cấp nước, xử lý nước thải, quản lý chất thải. Đồng thời, phát triển du lịch chất lượng cao, du lịch carbon thấp và tăng cường bảo tồn các hệ sinh thái đặc hữu.

Nếu các giải pháp được triển khai hiệu quả, Côn Đảo sẽ có cơ hội trở thành mô hình đảo sinh thái kiểu mẫu, nơi phát triển kinh tế hài hòa với bảo tồn thiên nhiên và gìn giữ các giá trị lịch sử, văn hóa. Khi đó, "sức tải môi trường" sẽ không còn là giới hạn của tăng trưởng, mà trở thành cơ sở khoa học giúp địa phương hoạch định quy mô phát triển phù hợp, hướng tới một điểm đến xanh, bền vững và có sức cạnh tranh trong dài hạn./.