Chuyển trọng tâm từ xây dựng thể chế KHCN, ĐMST sang tổ chức thực thi quyết liệt

Chấp nhận rủi ro và quản lý theo kết quả đầu ra

Việt Nam đang chuyển dịch trọng tâm từ việc xây dựng văn bản pháp lý sang giai đoạn tổ chức thực hiện quyết liệt để đưa chính sách vào đời sống. Những nội dung cốt lõi bao gồm việc tối ưu hóa nguồn lực ngân sách, đổi mới hoạt động của các quỹ phát triển và thúc đẩy các công nghệ chiến lược làm động lực tăng trưởng.

Hội nghị về “Thể chế khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số - Tháo gỡ điểm nghẽn và kiến tạo phát triển” do Bộ KH&CN tổ chức chiều 15/7/2026 là sự kiện quan trọng nhằm thảo luận cách thức tháo gỡ các rào cản thực thi trong kỷ nguyên số.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, hệ thống thể chế về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (KHCN và ĐMST) đã đạt được những bước tiến lớn về số lượng và chất lượng. Chỉ trong 18 tháng kể từ khi Nghị quyết 57/NQ-TW ra đời, hơn 400 văn bản quy phạm pháp luật đã được xây dựng và ban hành, tạo dựng một nền tảng pháp lý ngày càng đầy đủ hơn để mở đường cho phát triển.

Tuy nhiên, giá trị cốt lõi không chỉ nằm ở số lượng văn bản mà là sự thay đổi căn bản trong triết lý quản lý. Phát biểu tại Hội nghị, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng nhấn mạnh: “Luật Khoa học Công nghệ và Đổi mới sáng tạo năm 2025 ra đời đã đánh dấu bước ngoặt chuyển biến mạnh mẽ tư duy quản lý từ kiểm soát quy trình đầu vào sang quản lý kết quả đầu ra, chấp nhận rủi ro. Trọng tâm quản lý nhà nước không còn là cách thức thực hiện, mà là kết quả nghiên cứu mang lại và tác động thực tiễn”.

Sự thay đổi này cho phép chuyển dịch từ quản lý hành chính thuần túy sang kiến tạo hệ sinh thái, nơi các khái niệm tiên phong như "công nghệ chiến lược" và "cơ chế thử nghiệm có kiểm soát" (sandbox) trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp (DN). Đặc biệt, các chính sách ưu đãi về thuế thu nhập DN lên đến 25 năm và miễn tiền thuê đất cho các dự án công nghệ chiến lược đã khẳng định quyết tâm của Chính phủ trong việc áp dụng mức ưu đãi cao nhất cho lĩnh vực này.

Nhận diện và tháo gỡ những "điểm nghẽn" trong tổ chức thực hiện

Dù thể chế đã dần hoàn thiện, thực tiễn vẫn bộc lộ những nút thắt trong khâu vận hành, đặc biệt là sự chậm trễ trong giải ngân và quy trình tài chính còn phức tạp.

Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân trong phát biểu khai mạc Hội nghị nhấn mạnh: “Hội nghị được tổ chức trong bối cảnh đất nước đang bước vào giai đoạn mới của phát triển KHCN, ĐMST và chuyển đổi số. Nhiều chủ trương lớn của Đảng đã được thể chế hóa; nhiều luật, nghị định và cơ chế mới đã được ban hành. Có thể nói, nền tảng thể chế đang ngày càng đầy đủ hơn để mở đường cho phát triển. Chính vì vậy, chủ đề Hội nghị không dừng ở việc bàn thêm về cơ chế, mà hướng tới một yêu cầu cấp thiết hơn: làm thế nào để thể chế đi nhanh vào cuộc sống, trở thành động lực phát triển thực sự”.

Bốn chuyên đề trọng tâm tại Hội nghị đã đi sâu vào việc giải quyết các điểm nghẽn này:

Thể chế cho công nghệ chiến lược: Tập trung nguồn lực và cơ chế đặc thù

Tham luận của Vụ Khoa học Kỹ thuật và Công nghệ - Bộ KH&CN đã làm rõ hành lang pháp lý mới nhất nhằm thúc đẩy các công nghệ mũi nhọn. Hệ thống này được xây dựng dựa trên nền tảng Luật KHCN và ĐMST số 93/2025/QH15 và Luật Công nghệ cao số 133/2025/QH15, chuyển trọng tâm từ quản lý hành chính sang kiến tạo hệ sinh thái.

Chính phủ đã xác định 10 công nghệ chiến lược gắn với 30 sản phẩm công nghệ chiến lược và 20 bài toán lớn của quốc gia. Đây là căn cứ để ưu tiên bố trí ngân sách nhà nước cho nghiên cứu và phát triển (R&D) và thương mại hóa.

DN công nghệ chiến lược và các Trung tâm R&D được hưởng thuế suất thu nhập DN 10% trong 25 năm (miễn 4 năm, giảm 50% trong 9 năm tiếp theo). Đặc biệt, Nhà nước thực hiện miễn tiền thuê đất cho toàn bộ thời hạn thuê đối với diện tích đất phục vụ trực tiếp sản xuất và R&D.

Các chương trình quốc gia về công nghệ chiến lược được áp dụng cơ chế khoán chi theo mốc đánh giá thay vì kiểm soát chứng từ chi tiết.

Tổ chức chủ trì được quyền tự quyết định và tự chịu trách nhiệm trong lựa chọn nhà thầu, đồng thời có thể áp dụng mô hình nghiên cứu độc lập đa phương án (chọn từ 2 tổ chức trở lên cùng thực hiện một mục tiêu để sàn lọc kết quả tốt nhất).

Quản lý đầu tư và mua sắm chuyển đổi số: Đơn giản hóa và bảo vệ người thực thi

Tham luận của ông Lê Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số (CĐS) quốc gia, Bộ KH&CN tập trung vào việc tháo gỡ các nút thắt trong Nghị định số 224/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.

Theo đó, về mở rộng nội dung chi, Quy định mới xác định nhiệm vụ chi ngân sách cho CĐS bao gồm cả chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên, phải phù hợp với chiến lược và kế hoạch CĐS của bộ, ngành.

Đối với các dự án cấp bách như cơ sở dữ liệu quốc gia hay nền tảng số quốc gia, chủ đầu tư được áp dụng hình thức đặt hàng một DN thực hiện toàn bộ từ khâu lập dự án đến triển khai. Quy trình thực hiện phần mềm nội bộ được thiết kế linh hoạt theo mô hình "vừa thiết kế vừa triển khai", thực hiện cuốn chiếu để đảm bảo tiến độ.

Một điểm mới quan trọng là miễn trừ trách nhiệm cho chủ đầu tư trong việc thu thập báo giá làm cơ sở xác định dự toán, nếu đã tuân thủ đúng quy trình công khai, minh bạch. Đồng thời, cơ quan nhà nước được phép chỉ định trực tiếp tổ chức đã phát triển hệ thống để thực hiện quản trị, vận hành và bảo trì nhằm đảm bảo tính liên tục.

Đổi mới Quỹ Phát triển KH&CN: Từ "Tài trợ" sang "Kiến tạo phát triển"

Ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển KH&CN quốc gia (NAFOSTED), Bộ KH&CN trình bày mô hình chuyển đổi căn bản trong tư duy hoạt động của Quỹ.

Cơ chế cũ bị đánh giá là giao dự toán cứng nhắc, quản lý nặng về chứng từ đầu vào và tỷ lệ thương mại hóa kết quả nghiên cứu còn thấp. Mô hình "Quỹ Kiến tạo" mới đóng vai trò dẫn dắt và kết nối hệ sinh thái thông qua mô hình "3 Nhà" (Nhà nước - Doanh nghiệp - Tổ chức KH&CN) cùng chia sẻ rủi ro. Quỹ sẽ áp dụng cơ chế vốn mồi để thu hút nguồn lực xã hội hóa cùng đồng tài trợ cho các dự án khởi nghiệp sáng tạo.

Việc quản trị của Quỹ dựa trên kết quả (Outcome-based), theo đó, việc giải ngân sẽ thực hiện theo các cột mốc mức độ sẵn sàng của công nghệ (TRL). Về quyền sở hữu trí tuệ, các tác giả được đảm bảo hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Cơ chế Tài chính: Công thức hóa để khơi thông nguồn lực

Bà Hoàng Thị Phương Lựu, Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, Bộ KH&CN đề xuất dự thảo Nghị quyết Chính phủ nhằm xử lý dứt điểm các vướng mắc về lập và giao dự toán chi sự nghiệp KHCN và ĐMST.

Theo dự thảo, để tránh tình trạng e ngại trách nhiệm, dự toán được xác định dựa trên công thức khoa học: DT=∑[N×KPtb​]×(1+Δcsach​+Δlamphat​). Trong đó, N là số nhiệm vụ dự kiến và KPtb​ là kinh phí trung bình của nhiệm vụ cùng loại hình trong năm trước.

Đối với các nhiệm vụ chuyển tiếp, dự toán phải được bố trí đủ theo quyết định đã phê duyệt. Trường hợp chưa có dữ liệu lịch sử, dự toán năm đầu sẽ thực hiện theo đề xuất của bộ, ngành, địa phương; các năm tiếp theo sẽ lấy số liệu năm trước liền kề để làm nền tảng.

Kinh phí cho các tổ chức KH&CN công lập được căn cứ trên khối lượng hoạt động dự kiến và phương án tự chủ tài chính đã được phê duyệt, đảm bảo duy trì nhân lực và cơ sở vật chất cần thiết.

Phiên thảo luận tại Hội nghị đã ghi nhận nhiều ý kiến đóng góp và trả lời những điều chưa rõ từ đại diện các quỹ, các DN công nghệ. Các ý kiến tập trung vào vướng mắc trong thể chế cho công nghệ chiến lược; Quản lý đầu tư và mua sắm CĐS; Phương hướng cải cách Quỹ phát triển KH&CN; Cơ chế tài chính về định mức và đấu thầu mua sắm chuyển giao công nghệ có yếu tố nước ngoài.

Qua bốn chuyên đề, nhiều khó khăn trong thực tiễn đã được nhận diện rõ hơn, đồng thời cũng đã xuất hiện nhiều đề xuất rất thiết thực về cơ chế triển khai công nghệ chiến lược; đổi mới quản lý đầu tư, mua sắm và thuê dịch vụ; phát huy vai trò của các quỹ phát triển KHCN và ĐMST; cũng như tháo gỡ các vướng mắc trong phân bổ và sử dụng nguồn lực ngân sách.

Thước đo thành công từ kết quả thực tiễn

Khi các rào cản về cơ chế và nguồn vốn dần được dỡ bỏ - với 3% ngân sách hàng năm dành cho lĩnh vực này - thách thức lớn nhất hiện nay nằm ở ý chí hành động và năng lực tổ chức thực hiện.

Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng khẳng định: “Yêu cầu đặt ra hiện nay không còn là tháo gỡ vướng mắc về cơ chế chính sách hay nguồn vốn, mà là tập trung tổ chức thực thi quyết liệt, hiệu quả và thực chất, là tháo gỡ điểm nghẽn cố hữu lâu nay trong tổ chức thực hiện”.

Phó Thủ tướng cũng đặt ra tiêu chuẩn khắt khe cho kết quả đầu ra: “Thước đo thành công của chúng ta hiện nay là có bao nhiêu công nghệ được làm chủ; bao nhiêu sản phẩm mới được thương mại hóa; bao nhiêu doanh nghiệp đổi mới sáng tạo sẽ phát triển và quan trọng hơn cả là KHCN, ĐMST và CĐS đã đóng góp như thế nào vào tăng trưởng kinh tế của đất nước”.

Để đạt được mục tiêu này, vai trò của "bốn nhà" trong hệ sinh thái (Nhà nước - Nhà khoa học - Viện nghiên cứu/Trường đại học - DN) cần được kết nối chặt chẽ. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, trong khi DN phải trở thành trung tâm của quá trình đổi mới, là nơi tiếp nhận và thương mại hóa công nghệ.

Hội nghị khép lại với tinh thần "ít nói khó, nhiều cách làm; ít kiến nghị, nhiều hành động". Bộ trưởng Vũ Hải Quân cam kết: Bộ KH&CN sẽ không chỉ là cơ quan tham mưu mà còn là người đồng hành cùng các bên trong quá trình thực thi.

Các ý kiến phát biểu đều thống nhất một nhận thức quan trọng: Thể chế cho KHCN & ĐMST và CĐS đã có những bước hoàn thiện rất căn bản; yêu cầu đặt ra hiện nay là tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ và hiệu quả hơn.

Bộ KH&CN sẽ khẩn trương rà soát, tổng hợp kiến nghị và xây dựng cơ chế theo dõi, đánh giá hiệu quả giải ngân nguồn lực để đảm bảo các chính sách không nằm trên giấy mà thực sự tạo ra giá trị mới cho nền kinh tế./.