Chuyển đổi số trong thực hiện dân chủ ở cơ sở: Không để ai bị bỏ lại phía sau

Ngày 30/10/2026, tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi). Nội dung được quan tâm là ứng dụng nền tảng số trong thực hiện dân chủ, bảo đảm quy trình công khai, lấy ý kiến, biểu quyết trực tuyến rõ ràng, minh bạch; đồng thời tạo điều kiện để mọi người dân, nhất là đồng bào vùng cao, vùng dân tộc thiểu số (DTTS), được tiếp cận và thực hiện đầy đủ quyền làm chủ.

Xây dựng quy trình dân chủ số thống nhất, bảo đảm tính pháp lý

Góp ý về thực hiện dân chủ ở cơ sở trên nền tảng số, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm, Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) TP. Cần Thơ, cho biết Điều 7 dự thảo luật quy định việc xây dựng nền tảng số, ứng dụng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, số hóa, lưu trữ và bảo mật thông tin. Trong khi đó, Điều 63 quy định trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong tiếp nhận, tổng hợp ý kiến, kiến nghị, phản ánh của nhân dân và giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, kiến nghị của người dân.

Từ những quy định này, đại biểu đề nghị hoàn thiện dự thảo theo hướng xây dựng quy trình dân chủ số thống nhất, gồm các bước: công khai thông tin, lấy ý kiến, đối thoại, tiếp nhận, phân loại, chuyển xử lý, cập nhật tiến độ, phản hồi, lưu trữ và tra cứu kết quả. Quy trình cần bảo đảm liên thông dữ liệu, tuân thủ tiêu chuẩn an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư.

Nhấn mạnh việc thực hiện dân chủ ở cơ sở trên nền tảng số là vấn đề mới, có ý nghĩa lâu dài, đại biểu Thạch Phước Bình, Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long, cho rằng bổ sung phương thức số là cần thiết. Tuy nhiên, dự thảo cần quy định rõ nguyên tắc: “Việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số không được làm mất hoặc hạn chế quyền của người dân được lựa chọn các hình thức tham gia dân chủ khác theo quy định của pháp luật”.

Theo đại biểu, dự thảo đã mở rộng các hình thức công khai thông tin, lấy ý kiến thông qua cổng thông tin điện tử, nền tảng số, ứng dụng số, mạng viễn thông và mạng xã hội (MXH); đồng thời cho phép biểu quyết trực tuyến. Tuy nhiên, cần phân định rõ giá trị pháp lý của từng hình thức. Công khai nhằm giúp người dân nắm bắt thông tin; lấy ý kiến là cơ sở để cơ quan có trách nhiệm tổng hợp, tiếp thu và giải trình; còn biểu quyết thể hiện ý chí của người dân, có thể trực tiếp hình thành quyết định của cộng đồng dân cư.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Điều 14 và Điều 18 cần làm rõ nội dung nào là lấy ý kiến, nội dung nào là biểu quyết, giá trị pháp lý của từng hình thức và điều kiện để kết quả điện tử được công nhận hợp lệ. Một lượt “đồng ý” trên MXH không thể mặc nhiên được xem là phiếu biểu quyết có giá trị pháp lý.

Đặc biệt, việc biểu quyết trực tuyến phải bảo đảm nguyên tắc “đúng người - đúng quyền - đúng một lần”. Dự thảo cũng cần bổ sung cơ chế kiểm chứng, kiểm toán và xử lý sự cố đối với kết quả điện tử.

Chuyển đổi số phải giúp người dân thực hiện đầy đủ quyền làm chủ

Góp ý về chuyển đổi số (CĐS) gắn với phát huy quyền làm chủ thực chất của nhân dân ở cơ sở, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc, Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh, nhấn mạnh việc thực hiện đầy đủ phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.

Về nguyên tắc “dân biết”, đại biểu cho rằng người dân phải được tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời, rõ ràng và dễ hiểu. Việc công khai không nên chỉ dừng ở đăng tải văn bản lên nền tảng số mà phải giúp người dân hiểu được những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Theo đó, đại biểu đề nghị cần bổ sung tại Điều 12 trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong công khai thông tin trên nền tảng số theo tiêu chí dễ tìm, dễ hiểu, dễ kiểm chứng; đồng thời duy trì các hình thức công khai truyền thống để người dân chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn có thể nắm bắt thông tin.

Với nguyên tắc “dân bàn”, việc mở rộng hình thức họp, lấy ý kiến nhân dân qua nền tảng số tại Điều 14 và Điều 18 là cần thiết. Tuy nhiên, điều quan trọng là mọi ý kiến đóng góp phải được ghi nhận, xem xét và phản hồi công khai.

Đại biểu đề nghị quy định rõ tại Điều 19 thời hạn tổng hợp, tiếp thu, giải trình trong trường hợp pháp luật chuyên ngành chưa có quy định. Việc phản hồi cần nêu cụ thể những nội dung được tiếp thu, không được tiếp thu và lý do để người dân thuận tiện tra cứu, giám sát.

Về nguyên tắc “dân làm”, đại biểu cho rằng CĐS phải giúp người dân theo dõi được tiến độ, chất lượng và kết quả thực hiện các công việc chung. Theo đó, cần cụ thể hóa cơ chế theo dõi kiến nghị trên các hệ thống số hiện có, từ việc cấp mã tra cứu, xác nhận tiếp nhận, cập nhật cơ quan thụ lý, thời hạn giải quyết theo quy định, cho đến tiến độ và kết quả thực hiện cuối cùng.

Khi kiến nghị được chuyển tiếp hoặc xử lý chậm, hệ thống cần thông báo rõ đơn vị tiếp nhận, nguyên nhân và đơn vị chịu trách nhiệm theo dõi. Đồng thời, phải phân biệt rõ trạng thái “đã chuyển”, “đã trả lời” với kết quả giải quyết thực tế và việc thực thi kết quả đó. Song song đó, công tác bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng phải được chú trọng.

Đối với nguyên tắc “dân thụ hưởng”, đại biểu nhấn mạnh đây là thước đo cuối cùng đánh giá hiệu quả CĐS trong thực hiện dân chủ ở cơ sở. Đại biểu đề xuất bổ sung tại khoản 6 Điều 7 các tiêu chí định lượng như tỷ lệ kiến nghị được xử lý đúng hạn, mức độ hài lòng của nhân dân; đồng thời gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả thực hiện.

Bên cạnh đó, cần có giải pháp bảo đảm cho người cao tuổi, người khuyết tật và các đối tượng chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ vẫn thực hiện đầy đủ quyền dân chủ thông qua các hình thức phù hợp.

Bảo đảm quyền dân chủ thực chất tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Đại biểu Chamaléa Thị Thủy, Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa, đánh giá dự thảo luật có bước tiến khi bổ sung nguyên tắc hỗ trợ, tạo điều kiện cho người khuyết tật, người DTTS và người sinh sống tại khu vực biên giới, hải đảo, miền núi thực hiện dân chủ ở cơ sở. Dự thảo cũng mở rộng các hình thức thực hiện dân chủ trên nền tảng số.

Tuy nhiên theo đại biểu, việc mở rộng dân chủ số nếu không gắn liền với giải pháp hạ tầng và điều kiện tiếp cận thực tế sẽ dễ tạo ra khoảng cách về quyền giữa các vùng miền.

Thực tế tại nhiều thôn, xã vùng đồng bào DTTS, miền núi và hải đảo cho thấy hạ tầng viễn thông, sóng 4G/5G chưa đồng đều; tỷ lệ người dân sở hữu thiết bị thông minh và kỹ năng sử dụng công nghệ còn hạn chế. Một bộ phận đồng bào DTTS cũng chưa thành thạo tiếng phổ thông. Vì vậy, nếu chỉ công khai thông tin và lấy ý kiến qua cổng thông tin điện tử, ứng dụng số, một bộ phận người dân sẽ khó thực hiện đầy đủ quyền dân chủ của mình.

Từ thực tế này, đại biểu kiến nghị dự thảo luật cần thể hiện rõ nguyên tắc, việc ứng dụng nền tảng số phải thực hiện song song với việc duy trì ổn định, hiệu quả các phương thức dân chủ trực tiếp truyền thống như họp thôn, tổ dân phố, để không làm thu hẹp quyền của người dân khi chưa đủ điều kiện tiếp cận công nghệ.

Đồng thời, cần quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc ưu tiên nguồn lực đầu tư hạ tầng số tại vùng khó khăn; xây dựng cổng thông tin, ứng dụng số có giao diện đơn giản, thân thiện, tích hợp hỗ trợ âm thanh và song ngữ (tiếng Việt và tiếng DTTS phổ biến tại địa phương).

Thực hiện dân chủ số song song với phương thức truyền thống

Phát biểu giải trình, làm rõ các vấn đề ĐBQH quan tâm, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải nhấn mạnh dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi) được xây dựng trên cơ sở quán triệt đầy đủ quan điểm, chủ trương, định hướng của Đảng về phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng”.

Về thực hiện dân chủ trên nền tảng số, Bộ trưởng cho biết dự thảo luật đã bổ sung các quy định về nguyên tắc thực hiện, quyền và nghĩa vụ của công dân khi tham gia ý kiến, bàn và quyết định trực tuyến; đồng thời quy định trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, tổ chức trong xây dựng và thiết lập nền tảng số. Trong đó, dự thảo luật chú trọng các biện pháp để người dân dễ tiếp cận, tham gia phản ánh, kiến nghị và giám sát trên môi trường số; bảo đảm tính xác thực, lưu trữ và bảo mật thông tin, dữ liệu cũng như kết quả thực hiện dân chủ.

Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cũng nêu rõ, việc thực hiện dân chủ trên nền tảng số được triển khai song song với các phương thức truyền thống, bảo đảm quyền tiếp cận và tham gia của người khuyết tật, người DTTS, người sinh sống tại khu vực biên giới, hải đảo, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn, đặc biệt khó khăn. Cơ quan chủ trì soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định theo hướng chặt chẽ, bảo đảm an toàn, bảo mật thông tin; không tạo khoảng trống pháp lý, không phát sinh rào cản làm tăng chi phí hoặc hạn chế quyền của người dân./.