Chuyển đổi số nông nghiệp vùng cao giai đoạn 2025-2026: Từ cây trồng truyền thống đến đến nông sản OCOP “lên sàn”

Những bản làng quanh năm mây phủ ở Lào Cai, Sơn La, Hà Giang... đang trải qua một cuộc cách mạng lặng lẽ nhưng vô cùng mạnh mẽ. Không còn cảnh “được mùa mất giá” hay trông chờ hoàn toàn vào thương lái ép giá.

Đồng bào dân tộc thiểu số đang tự tay đưa mận tả van, chè shan tuyết, măng nứa hay mật ong rừng lên các sàn thương mại điện tử. Smartphone, livestream và mã QR truy xuất nguồn gốc đã và đang biến những nông sản đậm đà bản sắc núi rừng thành các sản phẩm OCOP triệu view, mở ra sinh kế bền vững cho vùng cao.

Khi “sương giăng lối” gặp sóng 4G/5G

Chỉ vài năm trước, khái niệm “chuyển đổi số” hay “thương mại điện tử” vẫn còn vô cùng xa lạ đối với bà con người H'Mông, Dao, Thai hay Tày ở các huyện vùng sâu, vùng xa. Sản phẩm nông nghiệp vốn tinh túy, canh tác hoàn toàn tự nhiên nhưng lại chịu rào cản lớn về địa lý, giao thông và thông tin thị trường.

Bước sang giai đoạn 2025-2026, bức tranh nông thôn miền núi đã thay đổi toàn diện nhờ Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, kết hợp với chiến lược chuyển đổi số nông nghiệp toàn diện. Hạ tầng viễn thông được phủ sóng rộng khắp đến tận các thôn, bản xa xôi nhất. Mạng 4G/5G cùng internet cáp quang trở thành “con đường cao tốc thứ hai” giúp vùng cao kết nối trực tiếp với thị trường tiêu dùng cả nước.

Thực hiện tiêu chí số hóa nông sản OCOP (mỗi xã một sản phẩm), chính quyền các địa phương không chỉ dừng lại ở việc hỗ trợ kỹ thuật trồng trọt mà còn chú trọng đào tạo “kỹ năng số” cho bà con. Hàng nghìn lớp tập huấn ngắn hạn về chụp ảnh sản phẩm, quay video ngắn, tạo tài khoản bán hàng trực tuyến và minh bạch nguồn gốc nông sản đã được mở ra ngay tại nhà văn hóa bản.

“Món quà của núi rừng” minh bạch qua mã QR

Một trong những bước tiến quan trọng trong lộ trình chuyển đổi số giai đoạn 2025–2026 chính là việc tiêu chuẩn hóa và minh bạch hóa sản phẩm OCOP thông qua công nghệ truy xuất nguồn gốc.

Trước đây, nông sản vùng cao thường gặp khó khăn trong việc khẳng định thương hiệu do tâm lý e ngại hàng giả, hàng nhái từ phía người tiêu dùng đô thị. Giờ đây, chỉ với một thao tác quét mã QR đơn giản bằng điện thoại di động, người mua ở Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh hay Cần Thơ… có thể biết chính xác thông tin về sản phẩm như: Tên chủ thể sản xuất (tên HTX hoặc hộ gia đình người dân tộc thiểu số); Quy trình canh tác (ngày gieo trồng, phương pháp chăm sóc hữu cơ, thời điểm thu hoạch); Chứng nhận chất lượng (tiêu chuẩn OCOP 3 sao, 4 sao hay VietGAP/Organic).

Sản phẩm được dán tem QR code OCOP, có chứng nhận đầy đủ giúp nâng cao niềm tin cho khách hàng, làm giá trị nông sản tăng gấp 1,5 đến 2 lần mà không lo ế ẩm.

Nông dân vùng cao làm livestream giữa nương rẫy

Hình ảnh những chàng trai, cô gái dân tộc trong bộ trang phục truyền thống rực rỡ, tay cầm điện thoại thông minh vừa đi giữa vườn cam, đồi chè vừa trò chuyện tự tin với hàng nghìn khán giả trên mạng xã hội (TikTok, Facebook, Shopee, Lazada) đã trở nên quen thuộc trong giai đoạn 2025-2026.

Không màu hoa mỹ, không kịch bản cầu kỳ, chính sự thật thà, chất phát cùng không gian thiên nhiên hùng vĩ của núi rừng lại trở thành “chất liệu nội dung” (content) đắt giá thu hút người xem. Các phiên Mega Livestream quảng bá nông sản OCOP được tổ chức ngay tại đồi chè Shan tuyết cổ thụ hay tại vườn mận… đã ghi nhận những con số ấn tượng: Hàng nghìn đơn hàng được chốt chỉ trong vài giờ phát sóng, mang về doanh thu hàng trăm triệu đồng mỗi phiên cho các hợp tác xã thanh niên miền núi.

Nhiều bạn trẻ người dân tộc thiểu số sau khi đi học hoặc làm việc ở thành phố đã trở về quê hương khởi nghiệp. Họ đóng vai trò là những “hạt nhân số”, hướng dẫn lại cho ông bà, cha mẹ cách livestream bán hàng, cách đóng gói chống sốc cho trái cây tươi và cách phối hợp với các đơn vị vận chuyển Logistics để hàng hóa đến tay người tiêu dùng nhanh nhất mà vẫn giữ trọn vị tươi ngon.

Bài toán bền vững: Chuỗi cung ứng số và nâng cao năng lực chủ thể

Tuy nhiên, chuyển đổi số nông nghiệp vùng cao không chỉ đơn thuần là việc cầm điện thoại lên và bấm nút “phát trực tiếp”. Để thành công bền vững trong giai đoạn 2025-2026 và các năm tiếp theo, vấn đề cốt lõi vẫn nằm ở chất lượng sản phẩm và hạ tầng logistics.

Bán hàng qua mạng giúp tiếp cận khách hàng nhanh, nhưng chỉ có chất lượng đồng đều mới giữ chân được người tiêu dùng. Các HTX vùng cao đang tích cực ứng dụng công nghệ tưới tự động, nhà màng, công nghệ sấy lạnh hiện đại để nâng cao tuổi thọ và chất lượng sản phẩm chế biến sâu như trà túi lọc, hoa quả sấy, thịt trâu gác bếp...

Tuy nhiên, rào cản lớn nhất của nông sản tươi vùng cao là khâu vận chuyển. Sự tham gia của các doanh nghiệp bưu chính, logistics chuyên nghiệp với các giải pháp kho lạnh điểm gom tại trung tâm các huyện miền núi đã giúp rút ngắn thời gian giao hàng tươi sống xuống chỉ còn 24-48 giờ trên toàn quốc.

Ngoài ra, bà con vùng núi cũng được hướng dẫn mở tài khoản ngân hàng, sử dụng thanh toán không dùng tiền mặt (QR Pay, Mobile Money), giúp dòng tiền bán hàng minh bạch, an toàn và dễ dàng quản lý vốn tái đầu tư.

Chuyển đổi số trong nông nghiệp tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2025-2026 không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về phương thức tiêu thụ hàng hóa, mà đó còn là cuộc cách mạng về tư duy kinh tế. Tự tin xóa bỏ tâm lý tự ti, chủ động làm chủ công nghệ, bà con vùng cao đang chứng minh rằng: Dù ở nơi mây ngàn cách trở, chỉ cần có tri thức số và tinh thần đổi mới, nông sản Việt hoàn toàn có thể tự tin vươn xa, đưa đời sống kinh tế - xã hội vùng miền núi phát triển vững chắc và giàu mạnh./.