Chuyển đổi số ngành tài chính - ngân hàng: Cơ hội bứt phá từ AI, dữ liệu số

Nhận định trên được đưa ra tại Diễn đàn Đổi mới Tài chính Thế giới 2026 (WFIS 2026) do Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam (VNBA) phối hợp cùng Tradepass tổ chức ngày 19/5. Diễn đàn quy tụ nhiều chuyên gia, doanh nghiệp (DN) công nghệ và đại diện các tổ chức tài chính nhằm bàn thảo về tương lai CĐS trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

AI và fintech mở ra dư địa phát triển mới

Tại diễn đàn, TS. Đào Minh Tú, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký VNBA cho biết Việt Nam hiện được đánh giá là một trong những thị trường tài chính số phát triển nhanh tại Đông Nam Á. Quá trình CĐS không còn dừng ở việc số hóa dịch vụ hay thanh toán điện tử mà đang mở rộng sang thay đổi mô hình quản trị, vận hành và tương tác với khách hàng.

Theo lãnh đạo VNBA, nhiều công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), ngân hàng mở, điện toán đám mây và quản trị dữ liệu thông minh đang trở thành ưu tiên chiến lược của các tổ chức tài chính. Các ngân hàng hiện không chỉ cạnh tranh về sản phẩm mà còn cạnh tranh bằng trải nghiệm số, khả năng cá nhân hóa dịch vụ và tốc độ xử lý dữ liệu.

Dữ liệu từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) Việt Nam cho thấy hơn 95% tổ chức tín dụng đã triển khai hoặc đang xây dựng chiến lược CĐS. Đáng chú ý, gần 80% giao dịch tài chính tại Việt Nam hiện được thực hiện qua các nền tảng số.

Theo TS. Đào Minh Tú, ngành ngân hàng đang dịch chuyển từ mô hình “số hóa dịch vụ” sang “ngân hàng thông minh”, nơi dữ liệu trở thành tài sản cốt lõi và toàn bộ hệ sinh thái được kết nối trên môi trường số.

Tại Diễn đàn, nhiều chuyên gia nhận định AI đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới trong ngành tài chính. Công nghệ này giúp tự động hóa quy trình xét duyệt tín dụng, nâng cao khả năng đánh giá rủi ro, phát hiện giao dịch bất thường và cá nhân hóa trải nghiệm khách hàng.

Bên cạnh AI, chuỗi khối (blockchain), stablecoin hay tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDC) cũng được đánh giá có thể tạo ra thay đổi lớn đối với thanh toán xuyên biên giới và hệ sinh thái tài chính toàn cầu trong tương lai.

Ông Lê Anh Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán - NHNN cho rằng, điều quan trọng không phải là chạy theo công nghệ bằng mọi giá mà phải bảo đảm đổi mới đi kèm niềm tin số và an toàn hệ thống.

Theo ông Lê Anh Dũng, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý cho kinh tế số thông qua nhiều nghị quyết, chiến lược và chương trình thúc đẩy CĐS quốc gia. Song song với đó là đầu tư phát triển hạ tầng thanh toán điện tử, dữ liệu dân cư và định danh điện tử quy mô lớn.

Hiện Việt Nam đã xây dựng hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng, mạng lưới QR quốc gia và nền tảng dữ liệu dân cư kết nối rộng khắp. Việc thúc đẩy thanh toán xuyên biên giới với các nước ASEAN cũng được xem là bước đi quan trọng nhằm hỗ trợ thương mại điện tử, du lịch và dòng chảy tài chính quốc tế.

Nhiều chuyên gia nhận định, trong bối cảnh kinh tế số tăng trưởng mạnh, Fintech không còn đóng vai trò bổ trợ mà đang trở thành một phần của hệ sinh thái tài chính hiện đại. Sự kết nối giữa ngân hàng truyền thống và DN công nghệ sẽ tạo ra nhiều dịch vụ tài chính linh hoạt, chi phí thấp và tiếp cận được nhiều nhóm khách hàng hơn.

Người dân hưởng lợi từ dịch vụ tài chính thông minh

Không chỉ DN, người dân cũng đang trở thành đối tượng thụ hưởng trực tiếp từ quá trình chuyển đổi số ngành ngân hàng.

Chị Nguyễn Thu Hà, phường Cầu Giấy, Hà Nội cho biết vài năm trước chị vẫn thường đến quầy giao dịch để chuyển tiền hoặc thanh toán hóa đơn, nhưng hiện nay hầu hết giao dịch đều được thực hiện trên điện thoại.

“Chỉ cần vài phút là có thể chuyển khoản, thanh toán viện phí hay mua sắm trực tuyến. Các ứng dụng ngân hàng ngày càng tiện lợi, tiết kiệm nhiều thời gian cho người dùng”, chị Hà chia sẻ.

Trong khi đó, anh Trần Minh Quân, một chủ hộ kinh doanh tại TP. Hồ Chí Minh, cho biết việc thanh toán bằng mã QR đã giúp cửa hàng giảm đáng kể lượng tiền mặt lưu thông, đồng thời dễ dàng quản lý doanh thu.

“Khách hàng hiện gần như không mang theo tiền mặt. Việc thanh toán số nhanh và minh bạch hơn rất nhiều”, anh Quân nói.

Theo các chuyên gia, việc mở rộng dịch vụ tài chính số còn góp phần thúc đẩy tài chính toàn diện, giúp người dân ở vùng sâu, vùng xa dễ dàng tiếp cận các dịch vụ ngân hàng mà trước đây còn hạn chế.

Thách thức lớn từ an ninh mạng và gian lận số

Dù mang lại nhiều cơ hội, CĐS trong ngành tài chính - ngân hàng cũng kéo theo áp lực lớn về bảo mật và quản trị rủi ro.

Theo Báo cáo Rủi ro An ninh mạng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Visa công bố tháng 4/2026, các hình thức tấn công sử dụng AI đang gia tăng nhanh cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi.

Trong khi đó, Báo cáo Triển vọng An ninh mạng Toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) cho thấy 65% tổ chức lớn coi rủi ro từ bên thứ ba và chuỗi cung ứng là thách thức hàng đầu đối với khả năng chống chịu an ninh mạng.

Các chuyên gia cảnh báo, khi hệ sinh thái tài chính số ngày càng mở rộng, nguy cơ giả mạo danh tính, lừa đảo trực tuyến, deepfake hay đánh cắp dữ liệu cũng tăng mạnh.

Ông Lê Anh Dũng nhấn mạnh, AI có thể tạo ra bước tiến lớn cho ngành ngân hàng nhưng cũng đồng thời mở ra những hình thức gian lận thế hệ mới. Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay là phát triển AI có trách nhiệm và tăng cường năng lực bảo vệ hệ thống tài chính.

Cân bằng giữa đổi mới và kiểm soát rủi ro

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh tại Diễn đàn là bài toán cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro.

Theo các chuyên gia, nếu quá thận trọng, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội bứt phá trong nền kinh tế số. Ngược lại, nếu chạy theo công nghệ mà thiếu cơ chế giám sát, hệ thống tài chính có thể đối mặt với nhiều nguy cơ khó lường.

Ngoài hạ tầng công nghệ, giáo dục tài chính cho người dân cũng được xem là yếu tố then chốt. Trong môi trường số, người dùng không chỉ cần dịch vụ thuận tiện mà còn phải có kỹ năng nhận diện lừa đảo, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giao dịch an toàn.

Đại diện cơ quan quản lý cho rằng xây dựng niềm tin số sẽ là nền tảng quan trọng để phát triển thanh toán điện tử và hệ sinh thái tài chính số bền vững trong giai đoạn tới.

Trong bối cảnh AI, dữ liệu lớn và công nghệ tài chính (fintech) tiếp tục phát triển mạnh, ngành tài chính - ngân hàng Việt Nam đang đứng trước cơ hội tái cấu trúc toàn diện. Nếu tận dụng tốt công nghệ và đồng thời bảo đảm an toàn hệ thống, Việt Nam có thể từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị tài chính số khu vực./.