AI mang lại cơ hội hiếm có cho các nền kinh tế đang phát triển

Ngân hàng thế giới vừa công bố "Báo cáo Phát triển Thế giới 2026: Triển vọng của trí tuệ nhân tạo" (World Development Report 2026: The Promise of Artificial Intelligence), lập luận rằng các nền kinh tế mới nổi sẽ hưởng lợi nhiều hơn và ít chịu rủi ro hơn từ AI so với các quốc gia phát triển; đồng thời kêu gọi các nhà hoạch định chính sách hãy đón nhận công nghệ này thay vì đối mặt với nguy cơ bỏ lỡ một cuộc cách mạng công nghiệp mang tính chuyển đổi khác.

Nắm bắt cơ hội ứng dụng AI

Chia sẻ về cơ hội từ AI được đề cập trong báo cáo, ông Indermit Gill, Phó Chủ tịch cấp cao kiêm Chuyên gia kinh tế trưởng của WB Group, cho biết: "AI đã mang đến một chiếc phao cứu sinh cho các nền kinh tế đang phát triển và các nước này cần phải nắm bắt cơ hội đó. Các nền kinh tế đang phát triển không cần đến các mô hình khổng lồ hay trung tâm dữ liệu lớn để gặt hái lợi ích từ AI. Bằng cách tùy chỉnh các công cụ AI nhỏ, chi phí thấp cho phù hợp với điều kiện địa phương, các nước có thể mang lại dịch vụ chăm sóc y tế, giáo dục, tư pháp và khuyến nông tốt hơn cho hàng triệu người”.

Tuy nhiên, các nước cần phải hành động khẩn trương: AI đang lan tỏa nhanh hơn và mang tính đặc thù theo bối cảnh cao hơn so với các công nghệ đa dụng trước đây như điện và Internet. Báo cáo Phát triển Thế giới 2026 cho thấy cách các nước đang phát triển đang ứng phó và đạt được thành công.

Ngân hàng Thế giới cho biết các ứng dụng dựa trên AI có thể hỗ trợ nhân viên y tế chẩn đoán bệnh nhanh hơn, giúp giáo viên cải thiện việc soạn giáo án, hỗ trợ nông dân lựa chọn cây trồng và dự báo thời tiết, cũng như mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ công tại những cộng đồng còn thiếu hụt dịch vụ.

Đối với 6,8 tỷ người đang sống tại các nền kinh tế có thu nhập thấp và trung bình, các giải pháp AI cần được điều chỉnh cho phù hợp với thực tế địa phương, bao gồm cả các dịch vụ dựa trên giọng nói dành cho những người không có điện thoại thông minh (smartphone) hoặc không biết chữ.

Báo cáo nhấn mạnh việc chỉ nhập khẩu một mô hình AI sẽ không đảm bảo mang lại kết quả hiệu quả nếu thiếu sự nội địa hóa và dữ liệu địa phương tin cậy.

Trái ngược với những lo ngại về tình trạng tự động hóa tràn lan, báo cáo cho thấy chỉ có 4,5% số việc làm tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình chịu ảnh hưởng đáng kể từ AI tạo sinh (generative AI), so với mức 14,2% tại các nền kinh tế thu nhập cao. Đồng thời, khoảng 16,2% số việc làm ở các nước đang phát triển có thể đạt được mức tăng năng suất đáng kể, tương đương với mức 18,7% dự kiến ​​ở các quốc gia giàu có hơn.

Đầu tư vào điện lưới, kết nối băng thông rộng, kỹ năng số

Để hiện thực hóa những lợi ích từ ứng dụng AI, WB kêu gọi đầu tư bền vững vào lĩnh vực sản xuất và phân phối điện, kết nối băng thông rộng, cơ sở hạ tầng điện toán và kỹ năng số, song song với việc mở rộng khả năng tiếp cận smartphone và các thiết bị số khác.

Báo cáo nhấn mạnh: “Không thể thực hiện được việc gì nếu không đầu tư vào các nền tảng cơ bản trên trước tiên”. Báo cáo cũng lấy khu vực châu Phi cận Sahara làm ví dụ điển hình: gần 1/3 số trường học ở vùng nông thôn vẫn thiếu nguồn điện ổn định, và hơn 2/3 không được tiếp cận Internet tin cậy.

“Việc thu hẹp khoảng cách này đã trở thành ưu tiên hàng đầu - WB Group đang hợp tác với các đối tác thông qua sáng kiến ​​“Mission 300” nhằm cung cấp năng lượng cho 300 triệu người dân trên khắp khu vực châu Phi cận Sahara vào năm 2030, qua đó đặt nền móng cho sự hòa nhập rộng rãi hơn về kỹ thuật số và AI”, nghiên cứu này ghi nhận.

“Các quốc gia cũng cần mở rộng khả năng tiếp cận năng lực tính toán và cải thiện nguồn dữ liệu địa phương (bao gồm cả dữ liệu bằng ngôn ngữ bản địa) để các công cụ AI có thể được tùy chỉnh nhằm phục vụ người dân và nền kinh tế của chính họ. Chính phủ nên tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp mới thu hút vốn đầu tư, thử nghiệm ý tưởng và mở rộng quy mô những mô hình hiệu quả.

Nhiều dự án thí điểm về AI đang được triển khai, nhưng thách thức lớn hơn nằm ở việc xác định đâu là những dự án thực sự mang lại kết quả. Do đó, việc có bằng chứng xác thực hơn, kỹ năng nhân lực tốt hơn cùng các khuôn khổ mua sắm và đánh giá rõ ràng hơn là những yếu tố thiết yếu”, WB bổ sung thêm.

Việc xây dựng lòng tin của công chúng cũng quan trọng không kém. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, tổ chức toàn cầu này khuyến nghị các chính phủ nên bắt đầu xây dựng chính sách dựa trên các tiêu chuẩn tự nguyện của ngành nhằm khuyến khích việc sử dụng công nghệ có trách nhiệm, đồng thời chú trọng hợp tác quốc tế để tránh tình trạng phân mảnh trong quy định quản lý.

“Khi các biện pháp tự nguyện không đủ hiệu quả, chính phủ cần áp dụng các luật hiện hành để trực tiếp giải quyết những tác hại phát sinh. Dịch vụ công được cải thiện và kết quả học tập tại trường học tốt hơn sẽ củng cố lòng tin; tuy nhiên, nếu AI gây ra định kiến ​​trong các quyết định của chính phủ hoặc làm xói mòn quyền riêng tư dữ liệu, thì niềm tin đó sẽ rất khó khôi phục”, báo cáo lưu ý.

Tuy nhiên, tổ chức này cũng cảnh báo AI có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bất bình đẳng, lan truyền thông tin sai lệch, tập trung quyền lực thị trường và làm xói mòn lòng tin vào các thể chế công nếu được triển khai mà thiếu các biện pháp bảo vệ thỏa đáng về quyền riêng tư, tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.

“Cơ hội để thực hiện đúng đắn việc này là rất hạn hẹp. AI mang lại cơ hội có một không hai để giải quyết những vấn đề đã tồn tại dai dẳng qua nhiều thế hệ mà chưa có lời giải. Các quốc gia đang phát triển nếu xây dựng được nền tảng ngay từ bây giờ - bao gồm năng lượng, khả năng kết nối, kỹ năng và thể chế - sẽ có vị thế thuận lợi để ứng dụng và tùy biến AI nhằm phục vụ người dân của mình”, ông Gaurav Nayyar, phụ trách Báo cáo Phát triển Thế giới năm 2026, cho biết.

Báo cáo kết luận AI khó có thể thay thế hoàn toàn các nỗ lực phát triển, tăng trưởng của các quốc gia nhưng có thể trở thành công cụ mạnh mẽ giúp đẩy nhanh quá trình này. Các quốc gia cần nhanh chóng hành động để chuẩn bị nền kinh tế sẵn sàng cho công nghệ mới, nâng cao mức sống trên khắp thế giới đang phát triển./.