AI đang thay đổi cách con người suy nghĩ và viết lách như thế nào?

Khi mọi văn bản đều trở nên giống nhau

Từ soạn thảo email, viết báo cáo, xây dựng dàn ý bài giảng đến hỗ trợ sáng tạo nội dung, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng hiện diện trong công việc hằng ngày của hàng triệu người trên thế giới.

Sự phổ biến của các mô hình ngôn ngữ lớn mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Những công việc từng mất hàng giờ có thể được hoàn thành trong vài phút. Người dùng dễ dàng tạo ra những văn bản mạch lạc, rõ ràng và có cấu trúc tốt hơn trước.

Tuy nhiên, theo TS. Byron Mason (Trường Đại học RMIT Việt Nam), chính sự trơn tru đó lại đang đặt ra một vấn đề mới: Khi AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình viết, nó cũng bắt đầu tác động đến cách con người hình thành và tổ chức suy nghĩ.

Trong quá khứ, một bài viết yếu thường được nhận biết qua những câu văn vụng về, lỗi ngữ pháp hoặc cách diễn đạt thiếu logic. Ngày nay, AI có thể giúp khắc phục phần lớn những hạn chế đó. Chỉ với một câu lệnh đơn giản, người dùng đã có thể nhận được một văn bản có mở bài, thân bài, kết luận và các luận điểm được sắp xếp hợp lý.

Nhưng chính lúc này, một nghịch lý đã xuất hiện. Càng nhiều người sử dụng AI để viết, các văn bản được tạo ra càng có xu hướng giống nhau.

Hiện tượng này không chỉ thể hiện ở những cụm từ quen thuộc hay cách chuyển ý tương tự nhau. Đó là hệ quả tự nhiên của cách các mô hình ngôn ngữ hoạt động. Các hệ thống AI được huấn luyện trên lượng dữ liệu khổng lồ và có nhiệm vụ dự đoán chuỗi từ ngữ có xác suất xuất hiện cao nhất trong từng ngữ cảnh. Khi người dùng liên tục yêu cầu AI viết theo phong cách “rõ ràng”, “chuyên nghiệp” hoặc “trung tính”, kết quả đầu ra thường hội tụ về những khuôn mẫu ngôn ngữ tương đối giống nhau.

Điều này không phải lúc nào cũng tiêu cực. Trong nhiều trường hợp, tính chuẩn hóa giúp nâng cao hiệu quả giao tiếp. Một email công việc, biên bản họp hay thông báo nội bộ không nhất thiết phải mang dấu ấn cá nhân quá rõ nét.

Tuy nhiên, đối với những lĩnh vực như báo chí, nghiên cứu khoa học, tư vấn chuyên môn hay hoạch định chính sách, giá trị của văn bản không chỉ nằm ở việc truyền đạt thông tin. Điều quan trọng hơn là góc nhìn của người viết, cách lựa chọn vấn đề, mức độ phản biện và những chi tiết được nhấn mạnh. Đây lại chính là những yếu tố dễ bị làm mờ khi AI trở thành người xây dựng khung nội dung từ đầu.

Theo TS. Byron Mason, các mô hình AI thường ưu tiên những cách diễn đạt được số đông chấp nhận. Vì vậy, những sắc thái mang tính địa phương, những ví dụ rất cụ thể hoặc những cách diễn đạt không hoàn toàn “chuẩn hóa” đôi khi bị coi là điểm cần chỉnh sửa. Trong khi đó, ở nhiều văn bản chuyên môn, chính những chi tiết này lại chứa đựng các giả định, cảnh báo hoặc ngữ cảnh quan trọng mà cách diễn đạt chung chung không thể thay thế.

Điều đáng lo không phải là viết kém mà là nghĩ ít hơn

TS. Byron Mason nhận định, vấn đề cốt lõi của AI không nằm ở việc văn bản được tạo ra có chất lượng thấp. Trên thực tế, nhiều nội dung do AI hỗ trợ có thể được trình bày rất tốt. Điều đáng lo ngại hơn là sự nhầm lẫn giữa khả năng diễn đạt trôi chảy với tư duy thực sự.

Một bài viết được tổ chức hợp lý không đồng nghĩa với việc người viết đã trải qua quá trình phân tích và đánh giá sâu sắc. Khi AI có thể tạo ra một bản nháp hoàn chỉnh chỉ trong vài giây, người dùng rất dễ bỏ qua giai đoạn suy nghĩ ban đầu và chuyển thẳng sang bước chỉnh sửa.

Về mặt tâm lý, điều này tạo ra một sự thay đổi đáng kể. Thay vì tự xây dựng luận điểm rồi diễn đạt bằng ngôn ngữ của mình, người viết bắt đầu phản ứng với các gợi ý do AI tạo ra. Cấu trúc bài viết, trình tự lập luận và đôi khi cả kết luận đã được định hình trước khi quá trình suy nghĩ thực sự diễn ra.

Theo thời gian, thói quen này có thể khiến con người ít chủ động hơn trong việc phát triển ý tưởng. AI không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ diễn đạt mà bắt đầu đóng vai trò dẫn dắt quá trình hình thành lập luận.

Đây là lý do TS. Byron Mason cho rằng, câu hỏi quan trọng hiện nay không phải là “có nên dùng AI hay không”. Đối với nhiều người, AI đã trở thành một phần của công việc thường ngày. Câu hỏi cần được đặt ra là AI nên tham gia ở giai đoạn nào của quá trình tư duy và viết lách.

AI nên tham gia ở giai đoạn nào?

Theo TS. Byron Mason, một quy trình sử dụng AI hiệu quả nên bắt đầu từ chính người viết. Trước khi tìm đến công cụ, tác giả cần tự xác định luận điểm, xây dựng dàn ý, lựa chọn ví dụ và xác định đối tượng độc giả. Chỉ sau khi những quyết định cốt lõi được đưa ra, AI mới nên được sử dụng như công cụ hỗ trợ để rà soát lập luận, phát hiện điểm chưa rõ hoặc cải thiện cách diễn đạt.

Cách tiếp cận này giúp bảo đảm rằng cấu trúc tư duy vẫn thuộc về con người, trong khi AI đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật. Ngược lại, nếu để AI viết trước rồi chỉnh sửa sau, người dùng có nguy cơ bị cuốn theo khuôn khổ mà công cụ đã thiết lập.

TS. Byron Mason cũng cho rằng, trách nhiệm không chỉ thuộc về người sử dụng. Các nhà phát triển AI cần thiết kế những hệ thống giúp người dùng kiểm tra và phản biện suy nghĩ của mình thay vì chỉ tạo ra các sản phẩm hoàn chỉnh.

Đồng thời, các trường đại học, cơ quan báo chí và doanh nghiệp cũng cần xây dựng cách tiếp cận cân bằng hơn đối với AI. Việc coi mọi hình thức hỗ trợ từ AI là gian lận không còn phù hợp, nhưng chấp nhận hoàn toàn các sản phẩm do AI tạo ra cũng không phải giải pháp tối ưu.

Ranh giới quan trọng nằm ở việc AI được dùng để hỗ trợ hay để thay thế khả năng phán đoán của con người. AI có thể giúp chỉnh sửa, phản biện, dịch thuật hoặc tổ chức lại thông tin, nhưng những quyết định liên quan đến nhận định, quan điểm và trách nhiệm nội dung cuối cùng vẫn cần thuộc về người viết.

Trong bối cảnh AI ngày càng hiện diện sâu rộng trong đời sống, thách thức không nằm ở việc học cách sử dụng công nghệ, mà ở việc không để công nghệ thay thế khả năng suy nghĩ độc lập. AI có thể hỗ trợ viết tốt hơn, nhưng không thể thay thế quá trình suy nghĩ - yếu tố làm nên giá trị cốt lõi của mỗi con người./.