70 năm Việt Nam tại JINR: Mở chương mới cho hợp tác khoa học hạt nhân

Ngày 15/9/2026, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với JINR tổ chức Lễ kỷ niệm 70 năm Việt Nam là thành viên chính thức của JINR. Sự kiện là dịp nhìn lại chặng đường hợp tác kéo dài bảy thập kỷ, đồng thời trao đổi về những hướng đi mới trong nghiên cứu, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ.

Tham dự chương trình có lãnh đạo Viện Hàn lâm, lãnh đạo JINR, đại diện các cơ quan ngoại giao, bộ, ngành, viện nghiên cứu, trường đại học cùng nhiều thế hệ nhà khoa học Việt Nam từng học tập và nghiên cứu tại JINR.

Trong phát biểu tại buổi lễ, GS. TS. Trần Hồng Thái, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, cho rằng giá trị của quan hệ hợp tác không chỉ thể hiện qua số lượng công trình hay các chương trình nghiên cứu chung. Quan trọng hơn, JINR đã tạo môi trường để nhiều nhà khoa học Việt Nam trực tiếp tham gia vào hoạt động nghiên cứu quốc tế, tiếp cận những vấn đề khoa học mới và từng bước hình thành nền tảng cho vật lý hạt nhân, vật lý hạt cơ bản và vật lý năng lượng cao trong nước.

Trong giai đoạn Việt Nam tiếp tục phát triển các chương trình liên quan đến năng lượng nguyên tử và tăng cường tiềm lực khoa học, công nghệ, nhu cầu về nhân lực trình độ cao và hạ tầng nghiên cứu hiện đại ngày càng rõ nét.

Theo đó, Viện Hàn lâm định hướng tiếp tục phối hợp với JINR đào tạo các thế hệ nhà khoa học trẻ, hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh, mở rộng sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam tại các phòng thí nghiệm và chương trình nghiên cứu lớn của JINR. Dự án xây dựng Phòng thí nghiệm chung nghiên cứu vật lý hạt nhân và Trung tâm Thông tin JINR tại Việt Nam cũng được xác định là những cấu phần quan trọng trong hợp tác thời gian tới.

JINR: Hạ tầng nghiên cứu quốc tế và không gian kết nối khoa học

Theo GS. VS. Grigory V. Trubnikov, Giám đốc JINR, sau 70 năm hoạt động, JINR đã phát triển thành một trung tâm nghiên cứu quốc tế, liên ngành với quy mô lớn. Viện hiện có 7 phòng thí nghiệm, hơn 5.300 cán bộ và nhà khoa học đến từ hơn 30 quốc gia, nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực từ vật lý hạt, vật lý hạt nhân, vật lý thiên văn đến khoa học vật liệu, khoa học sự sống, khoa học môi trường và công nghệ máy gia tốc, thiết bị dò.

Việt Nam được xác định là một thành viên tích cực của JINR ngay từ những giai đoạn đầu. Qua nhiều thế hệ, các nhà khoa học Việt Nam đã tham gia nghiên cứu, đào tạo và xây dựng quan hệ hợp tác với cộng đồng khoa học quốc tế tại đây.

Giám đốc JINR nhắc tới những đóng góp của nhiều nhà khoa học Việt Nam tiêu biểu như GS. Lê Văn Thiêm, GS. Nguyễn Đình Tứ, GS. VS. Nguyễn Văn Hiệu cùng nhiều thế hệ chuyên gia khác.

Đáng chú ý, lực lượng các nhà khoa học Việt Nam tham gia JINR hiện có độ tuổi trung bình khoảng 34. Đây là một dấu hiệu cho thấy đội ngũ nghiên cứu trẻ đang ngày càng tham gia sâu hơn vào mạng lưới hợp tác này.

Hợp tác hiện được triển khai với 11 trường đại học, viện nghiên cứu của Việt Nam, cùng với hoạt động của Trung tâm Thông tin JINR tại Hà Nội.

Hơn 130 cán bộ Việt Nam được đào tạo ở trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học

Một trong những kết quả đáng chú ý của hợp tác Việt Nam - JINR là đóng góp vào quá trình đào tạo đội ngũ khoa học trình độ cao.

Theo báo cáo của PGS. TS. Đinh Văn Trung, Viện trưởng Viện Vật lý, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam là đại diện toàn quyền của Việt Nam tại JINR, đồng thời giữ vai trò điều phối quốc gia trong hợp tác với tổ chức này.

Thông qua cơ chế điều phối, Viện Hàn lâm kết nối các viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức khoa học và công nghệ, bệnh viện, cơ sở y tế của Việt Nam với JINR, qua đó thúc đẩy nghiên cứu chung và khai thác hạ tầng nghiên cứu quy mô lớn của JINR.

Đến nay, hợp tác với JINR đã góp phần đào tạo hơn 130 cán bộ Việt Nam ở trình độ tiến sĩ và tiến sĩ khoa học. Hiện có 48 cán bộ Việt Nam đang làm việc tại JINR.

Cùng với đào tạo nhân lực, năng lực nghiên cứu và công bố quốc tế của các nhóm khoa học Việt Nam cũng từng bước được nâng cao, với 47 công trình được công bố trong những năm gần đây.

Riêng giai đoạn 2024 - 2026, Việt Nam triển khai 7 đề tài hợp tác trọng điểm với JINR. Các hướng nghiên cứu bao gồm vật liệu có khả năng chịu bức xạ phục vụ lò phản ứng và công nghiệp hạt nhân; ứng dụng kỹ thuật hạt nhân trong y học; nghiên cứu ảnh hưởng của bức xạ và chất bảo vệ sinh học; thiết kế, chế tạo máy gia tốc phục vụ nghiên cứu và ứng dụng trong nước.

Những kết quả này cho thấy hợp tác quốc tế đang dần được chuyển hóa thành năng lực nghiên cứu trong nước, thay vì chỉ dừng ở việc tiếp cận nguồn lực và hạ tầng khoa học bên ngoài.

Hướng tới các phòng thí nghiệm chung và chuyển giao công nghệ

Trong giai đoạn tiếp theo, hợp tác Việt Nam - JINR được định hướng gắn nhiều hơn với những yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ của Việt Nam.

Một trong những trọng tâm được đặt ra là tăng khả năng khai thác các cơ sở nghiên cứu lớn của JINR, hình thành những nhóm nghiên cứu có năng lực cạnh tranh, đồng thời mở rộng kết nối với cộng đồng khoa học trong khu vực Đông Nam Á.

Đặc biệt, hai bên hướng tới từng bước đưa công nghệ, thiết bị và kinh nghiệm nghiên cứu từ JINR về Việt Nam, tiến tới xây dựng các phòng thí nghiệm chung giữa Viện Hàn lâm và JINR.

Tại hội thảo khoa học diễn ra trong khuôn khổ lễ kỷ niệm, TS. Lê Xuân Chung, Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, nhấn mạnh yêu cầu tăng cường năng lực nghiên cứu thực nghiệm, hoàn thiện hạ tầng và nâng cao khả năng thiết kế, chế tạo, khai thác các hệ thống, thiết bị nghiên cứu hiện đại.

Theo ông, việc hợp tác với các trung tâm nghiên cứu lớn trên thế giới, trong đó có JINR, tạo thêm điều kiện để Việt Nam tiếp cận và từng bước làm chủ các công nghệ phục vụ nghiên cứu vật lý hạt nhân.

Ở lĩnh vực đào tạo, PGS. TS. Ngạc An Bang, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, đề xuất tiếp tục mở rộng các chương trình đào tạo nhân lực trình độ cao. Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh cần có thêm cơ hội tham gia các nhóm nghiên cứu tại JINR.

Cùng với đó là khả năng phát triển các chương trình đào tạo, phòng thí nghiệm dùng chung và những hướng hợp tác nghiên cứu về vật liệu tiên tiến.

Từ kết nối nhà khoa học đến kết nối hệ sinh thái nghiên cứu

Phát biểu bế mạc hội thảo, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Trần Tuấn Anh nhận định các tham luận đã làm rõ hợp tác Việt Nam - JINR trên ba phương diện gồm hội nhập quốc tế và ngoại giao khoa học; cơ chế hợp tác khoa học, công nghệ hạt nhân; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Từ những kết quả đã đạt được, hợp tác trong giai đoạn mới được đặt trong yêu cầu cao hơn: không chỉ tạo cơ hội cho các nhà khoa học Việt Nam tham gia mạng lưới quốc tế mà còn hướng tới xây dựng năng lực khoa học trong nước.

Theo định hướng này, các chương trình hợp tác sẽ được mở rộng từ những nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể sang phát triển năng lực dài hạn; từ kết nối từng nhà khoa học sang kết nối các tổ chức và hệ sinh thái nghiên cứu.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với yêu cầu nâng cao tiềm lực khoa học, công nghệ của Việt Nam trong bối cảnh nghiên cứu quy mô lớn ngày càng đòi hỏi sự tham gia của nhiều quốc gia, tổ chức và nhóm nghiên cứu.

Mở thêm cánh cửa cho các nhà khoa học trẻ

Một điểm được nhấn mạnh tại sự kiện kỷ niệm 70 năm là việc tạo cơ hội cho thế hệ nghiên cứu trẻ tiếp tục tham gia sâu hơn vào các chương trình quốc tế.

Tại buổi lễ, Viện Hàn lâm và JINR đã trao Kỷ niệm chương nhằm ghi nhận những đóng góp của các nhà lãnh đạo, chuyên gia và nhà khoa học hai bên đối với quá trình hợp tác.

GS. VS. Boris Sharkov, đại diện JINR, cho rằng việc tiếp tục thúc đẩy các dự án chung, khai thác hiệu quả hạ tầng nghiên cứu của JINR và tạo thêm cơ hội cho kỹ sư, nhà khoa học trẻ Việt Nam tham gia hợp tác quốc tế là những nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới.

GS. TS. Trần Đức Thiệp, nguyên Phó Viện trưởng Viện Vật lý, nguyên Giám đốc Trung tâm Vật lý hạt nhân, nhìn lại quá trình hợp tác lâu dài với JINR và cho rằng giá trị của những năm tháng nghiên cứu tại đây còn nằm ở việc hình thành đội ngũ có khả năng làm việc trong môi trường khoa học quốc tế.

Bên cạnh kiến thức chuyên môn, các nhà khoa học Việt Nam có cơ hội tiếp cận phương pháp nghiên cứu, tác phong làm việc và tinh thần hợp tác của cộng đồng khoa học quốc tế. Những yếu tố này góp phần hình thành đội ngũ cán bộ chủ chốt cho ngành vật lý hạt nhân Việt Nam.

Trong chương trình buổi chiều, sinh viên và các nhà nghiên cứu trẻ được giới thiệu về những hệ thống hạ tầng nghiên cứu quy mô lớn và các dự án megascience của JINR như NICA, IBMP-NICA, Baikal-GVD, cùng các phòng thí nghiệm về vật lý neutron, tia X, công nghệ thông tin, khoa học sự sống và sinh học bức xạ.

JINR hiện cũng mở rộng các chương trình dành cho sinh viên, giảng viên và nhà nghiên cứu trẻ. Thông qua các dự án như NICA và ARIADNA, các nhà khoa học Việt Nam có thêm cơ hội tham gia trực tiếp vào hoạt động nghiên cứu, tiếp cận thiết bị, công nghệ mới và làm việc cùng các nhóm khoa học quốc tế.

Việc khuyến khích sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh Việt Nam tham gia các thí nghiệm tại Dubna được kỳ vọng sẽ tạo thêm một kênh đào tạo thực tế, giúp lực lượng trẻ tích lũy kinh nghiệm và từng bước tham gia sâu hơn vào mạng lưới nghiên cứu megascience.

70 năm hợp tác, một chặng đường mới

Bảy thập kỷ tham gia JINR đã tạo cho Việt Nam một mạng lưới hợp tác khoa học, đội ngũ nhân lực và kinh nghiệm nghiên cứu quốc tế trong lĩnh vực hạt nhân.

Những kết quả về đào tạo, nghiên cứu chung, công bố quốc tế và sự tham gia của các nhà khoa học Việt Nam tại JINR là nền tảng để quan hệ hợp tác bước sang giai đoạn mới.

Trọng tâm thời gian tới được đặt vào việc khai thác hiệu quả hơn hạ tầng nghiên cứu quốc tế, phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh, đào tạo thế hệ trẻ, xây dựng phòng thí nghiệm chung và từng bước chuyển giao công nghệ, thiết bị, năng lực nghiên cứu về Việt Nam.

Từ một mối quan hệ hợp tác được hình thành cách đây 70 năm, Việt Nam và JINR đang hướng tới một mô hình hợp tác sâu hơn, trong đó các nhà khoa học Việt Nam không chỉ tham gia vào những chương trình nghiên cứu quốc tế mà còn từng bước đóng góp vào quá trình tạo ra tri thức, công nghệ và năng lực khoa học mới./.