20 năm Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam: Hành trình gìn giữ di sản và lan tỏa tri thức khoa học

Hành trình 20 năm xây dựng nền tảng vững chắc

Lễ kỷ niệm có sự tham dự của GS. TS. Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng đại diện các bộ, ban, ngành Trung ương, Cục Di sản văn hóa, lãnh đạo thành phố Hà Nội, các bảo tàng, vườn quốc gia, viện nghiên cứu, tổ chức khoa học trong và ngoài nước.

Buổi lễ cũng quy tụ nhiều thế hệ cán bộ, viên chức từng gắn bó với Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam trong suốt chặng đường hai thập kỷ hình thành và phát triển. Đây không chỉ là dịp nhìn lại hành trình đã qua mà còn khẳng định vai trò ngày càng quan trọng của bảo tàng trong nghiên cứu khoa học, bảo tồn đa dạng sinh học và giáo dục cộng đồng.

Phát biểu tại buổi lễ, PGS. TS. Nguyễn Trung Minh, Tổng Giám đốc Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã nhắc lại quá trình hình thành của đơn vị với nhiều dấu mốc quan trọng.

Cụ thể, ý tưởng xây dựng một bảo tàng thiên nhiên quốc gia được cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đặt nền móng từ những năm 1980 trong chuyến thăm Viện Khoa học Việt Nam. Qua nhiều giai đoạn, các thế hệ lãnh đạo Viện Hàn lâm đã liên tục thúc đẩy và hiện thực hóa định hướng này.

Từ quyết định thành lập ban xây dựng đề án năm 1985 đến việc chính thức thành lập Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam, rồi triển khai dự án cơ sở mới tại xã Kiều Phú, Hà Nội, tất cả đã tạo nên nền tảng cho sự phát triển lâu dài của đơn vị.

Nếu những ngày đầu thành lập, Bảo tàng chỉ có 8 cán bộ và nhân viên hợp đồng thì sau 20 năm, đội ngũ đã phát triển lên hơn 50 viên chức và người lao động, trong đó có nhiều nhà khoa học trình độ cao là giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ giàu kinh nghiệm.

Song song với trụ sở tại Hà Nội, Bảo tàng còn mở rộng mạng lưới nghiên cứu và bảo tồn tại nhiều địa phương như Quảng Trị, Huế và khu vực miền Trung, góp phần tăng cường năng lực nghiên cứu thực địa, cứu hộ và bảo tồn động thực vật.

Khẳng định vị thế bảo tàng thiên nhiên đầu hệ

Sau hai thập kỷ hoạt động, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã từng bước khẳng định vai trò là bảo tàng đầu hệ trong lĩnh vực bảo tàng thiên nhiên tại Việt Nam.

Một trong những thành tựu nổi bật là xây dựng được bộ sưu tập hơn 100.000 mẫu vật phục vụ nghiên cứu và trưng bày. Trong số đó có nhiều mẫu vật quý hiếm như sừng tê giác, ngà voi, hổ cùng nhiều mẫu chuẩn của các loài mới được phát hiện cho khoa học.

Bảo tàng cũng đã hình thành hệ thống dữ liệu mẫu vật quy mô lớn với dung lượng hơn 2 terabyte, phục vụ công tác lưu trữ, nghiên cứu và số hóa dữ liệu đa dạng sinh học.

Công tác chế tác mẫu vật đạt nhiều thành tựu chuyên môn đáng chú ý. Tiêu biểu là việc hoàn thành chế tác mẫu rùa Hồ Gươm vào năm 2019, góp phần lưu giữ hình ảnh sinh động về một biểu tượng đặc biệt của Thủ đô Hà Nội.

Đẩy mạnh nghiên cứu khoa học và bảo tồn đa dạng sinh học

Không chỉ làm tốt vai trò lưu giữ và trưng bày, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam còn là một trung tâm nghiên cứu khoa học có uy tín. Trong 20 năm qua, đơn vị đã công bố hơn 1.000 bài báo khoa học trên các tạp chí trong nước và quốc tế, trong đó có gần 500 công bố thuộc danh mục SCI/SCIE. Thành tích này giúp Bảo tàng thường xuyên nằm trong nhóm dẫn đầu về công bố khoa học của Viện Hàn lâm.

Đặc biệt, nghiên cứu khảo cổ học tại hệ thống hang động núi lửa Krông Nô, tỉnh Đắk Nông đã tạo dấu ấn lớn trong giới khoa học. Công trình được xếp vào top 10 sự kiện khoa học và công nghệ tiêu biểu của Việt Nam năm 2018 khi đưa ra những phát hiện mới về cư dân tiền sử tại khu vực Tây Nguyên.

Bên cạnh đó, Bảo tàng còn thực hiện hiệu quả vai trò Cơ quan khoa học CITES Việt Nam, góp phần hỗ trợ quản lý, bảo tồn các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam là hoạt động phục vụ công chúng và giáo dục khoa học. Không gian trưng bày “Tiến hóa sinh giới” tại Hà Nội, dù có diện tích chỉ khoảng 300 m², vẫn trở thành điểm đến hấp dẫn đối với học sinh, sinh viên và người yêu khoa học tự nhiên. Mỗi năm, nơi đây đón khoảng 50.000 - 70.000 lượt khách tham quan.

Thông qua các hoạt động trải nghiệm, trưng bày và giáo dục cộng đồng, Bảo tàng đã góp phần nâng cao nhận thức xã hội về bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

Những nỗ lực bền bỉ đó đã được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý. Nhân dịp kỷ niệm 10 năm thành lập vào năm 2016, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã được trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba cùng nhiều bằng khen của Chính phủ, các bộ, ngành và Viện Hàn lâm.

Mở ra không gian phát triển mới

Một dấu mốc quan trọng đối với Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam được xác lập vào ngày 25/11/2025 khi dự án xây dựng cơ sở mới rộng hơn 38 ha tại xã Kiều Phú, Hà Nội chính thức được khởi công.

Dự án được kỳ vọng sẽ tạo dựng một trung tâm nghiên cứu, lưu trữ và trưng bày hiện đại, quy mô lớn, đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành bảo tàng thiên nhiên trong tương lai.

Phát biểu chỉ đạo tại buổi lễ, GS. TS. Chu Hoàng Hà đánh giá cao những đóng góp của tập thể cán bộ Bảo tàng trong suốt 20 năm qua, đồng thời đề nghị đơn vị tiếp tục đẩy mạnh số hóa dữ liệu mẫu vật, bảo tồn nguyên vẹn các bộ sưu tập quốc gia và nâng cao hiệu quả nghiên cứu khoa học.

Lãnh đạo Viện Hàn lâm cũng nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của Bảo tàng trong hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia, hướng tới xây dựng trung tâm nghiên cứu có tầm vóc khu vực và quốc tế.

Ngay sau lễ kỷ niệm, Hội nghị Khoa học toàn quốc lần thứ IV về Hệ thống Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam đã được tổ chức với sự tham gia của đông đảo chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước.

Diễn đàn tập trung trao đổi các kết quả nghiên cứu mới, chia sẻ kinh nghiệm trong công tác bảo tồn, quản lý bảo tàng và đề xuất các giải pháp phát huy hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên gắn với mục tiêu phát triển bền vững.

Khép lại buổi lễ trong không khí trang trọng và tự hào, tập thể lãnh đạo, cán bộ và viên chức Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam bày tỏ quyết tâm tiếp tục phát huy truyền thống, nâng cao năng lực nghiên cứu, bảo tồn và phổ biến tri thức khoa học, đóng góp tích cực cho sự phát triển của nền khoa học và công nghệ nước nhà trong giai đoạn mới.