Nông sản Việt lên giá trị nhờ công nghệ và kinh tế tuần hoàn
Chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu, biến phụ phẩm thành tài nguyên, đây là hướng đi mà KH&CN đang mở ra cho nông nghiệp Việt Nam trong tiến trình xây dựng chuỗi giá trị bền vững.
Từ hạt gạo quen thuộc, các nhà khoa học Trường Đại học (ĐH) Công Thương TP.HCM đã nghiên cứu, phát triển thành công nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng cao như cơm ăn liền giàu tinh bột kháng, sữa gạo prebiotic và bánh gạo synbiotic, đều hướng đến hỗ trợ sức khỏe người tiêu dùng.
Song song đó, các dòng sữa thực vật từ nhiều loại hạt cũng được nghiên cứu, nhằm đáp ứng xu hướng tiêu dùng xanh đang gia tăng mạnh trên thị trường. Không chỉ dừng ở thực phẩm, tổ yến và một số phụ phẩm nông nghiệp, cũng được các nhà khoa học khai thác, để tạo ra các sản phẩm có giá trị cao như tinh chất yến hay phân bón hữu cơ.
Ở một hướng tiếp cận khác, nhiều nghiên cứu và doanh nghiệp (DN) đã bắt đầu nhìn nhận phụ phẩm nông nghiệp như một nguồn nguyên liệu, thay vì phế phẩm bỏ đi.
Điển hình là trái mít non, thường bị cắt bỏ trong quá trình chăm sóc vườn, để tập trung dinh dưỡng cho các quả đạt chất lượng, được các kỹ sư Công ty TNHH Giải pháp công nghệ sau thu hoạch (TP.HCM) sơ chế, sấy khô và nghiền thành bột đạm thực vật, phục vụ chế biến thực phẩm chay như chả lụa, pa tê, xúc xích, chả viên,... Hướng đi này vừa nâng cao giá trị kinh tế cho người trồng mít, vừa bắt kịp xu hướng tiêu dùng thực phẩm có nguồn gốc thực vật đang ngày càng phổ biến trên thế giới.
Những câu chuyện trên phản ánh một xu hướng đang định hình lại ngành nông nghiệp Việt Nam: ứng dụng KH&CN gắn với mô hình kinh tế tuần hoàn, để chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu thô, sang tạo ra sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Dư địa lớn nhưng còn nhiều điểm nghẽn
Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông - lâm - thủy sản Việt Nam đạt mức kỷ lục 70,09 tỷ USD, tăng 12% so với năm trước, vượt xa chỉ tiêu 65 tỷ USD đề ra. Xuất siêu toàn ngành đạt 20 tỷ USD, với 11 mặt hàng vượt ngưỡng 1 tỷ USD, trong đó rau quả tăng gần 20%, chạm mốc 8,5 tỷ USD.
Tuy nhiên, đằng sau con số ấn tượng đó là một nghịch lý: tới 52% nông sản xuất khẩu vẫn ở dạng tươi hoặc thô, 25% qua sơ chế và chỉ 23% được chế biến sâu. Tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch đối với rau quả có thể lên tới 20-40%, trong khi khối lượng phụ phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi và chế biến lên tới hàng trăm triệu tấn nhưng tỷ lệ tái sử dụng vẫn còn rất thấp.
Thực trạng hạ tầng chế biến phần nào lý giải cho nghịch lý đó. Cả nước hiện có khoảng 13.000 cơ sở chế biến nông sản và 4.500 cơ sở chế biến thủy sản, cùng 76 dự án FDI lớn với tổng vốn lên tới hơn 73.000 tỷ đồng.
Tuy nhiên, theo TS. Tiền Tiến Nam, Giám đốc Trung tâm Thí nghiệm thực hành, Trường ĐH Công Thương TP.HCM, hệ thống này đông về số lượng nhưng còn thiếu về chuyên sâu. Phần lớn cơ sở có quy mô nhỏ, trình độ công nghệ trung bình, phụ thuộc mùa vụ và chưa đủ công suất hoạt động liên tục. Hệ thống kho lạnh chưa đồng bộ, cơ giới hóa sau thu hoạch còn nhiều khoảng trống, trong khi máy móc sản xuất trong nước chỉ đáp ứng được khoảng 32% nhu cầu thực tế.
"Phụ phẩm nông nghiệp hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu cho các ngành công nghiệp khác như thực phẩm, dược phẩm hay phân bón hữu cơ nếu được đầu tư đúng công nghệ. Nếu chỉ nhìn phụ phẩm như chất thải, chúng ta sẽ bỏ lỡ một nguồn tài nguyên quan trọng trong phát triển kinh tế tuần hoàn," TS. Tiền Tiến Nam nhận định.
Cơ hội thị trường và tiềm năng từ phụ phẩm
Song song với những hạn chế nội tại, thị trường tiêu dùng toàn cầu đang mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt Nam. Xu hướng thực phẩm chức năng, thực phẩm có nguồn gốc thực vật, thực phẩm hữu cơ và sản phẩm thân thiện môi trường đang tăng trưởng mạnh tại nhiều quốc gia.
Thị trường thực phẩm chức năng toàn cầu dự kiến đạt 530 tỷ USD vào năm 2030, với tốc độ tăng trưởng bình quân 7,9%/năm. Thực phẩm có nguồn gốc thực vật tăng 15-20%/năm, thu hút sự tham gia của các tập đoàn lớn như Nestlé, JBS SA, CP,... Chiết xuất dược liệu, lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế về nguồn nguyên liệu, có thể tạo ra giá trị gấp 10-30 lần so với xuất thô.
Riêng với thực phẩm hữu cơ được chứng nhận theo tiêu chuẩn của Liên minh châu Âu (EU) hoặc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA), giá bán có thể cao hơn 30-80% so với sản phẩm thông thường. Đây chính là thời điểm thuận lợi để DN Việt Nam chuyển dịch từ xuất khẩu nguyên liệu, sang phát triển các sản phẩm chế biến sâu có giá trị cao hơn.
"Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sức khỏe, dinh dưỡng và tính bền vững. Điều này tạo điều kiện để các sản phẩm từ gạo, hạt dinh dưỡng, tổ yến hay nhiều nông sản khác tiếp cận những phân khúc thị trường cao cấp hơn," TS. Tiền Tiến Nam nhận định.
Không chỉ từ nông sản chính, tiềm năng còn nằm ngay trong những phụ phẩm tưởng chừng bị bỏ phí. Ông Đào Thanh Khê, Giám đốc Công ty TNHH Thiết bị Thực phẩm Pháp Việt, dẫn chứng nhiều hướng ứng dụng đã và đang được triển khai như phế phẩm chứa tinh bột được tái chế thành cồn và giấm; hoạt chất sinh học chiết xuất từ dược liệu; hạt thanh long chế biến thành nước uống và mứt; dầu gấc tinh luyện phục vụ cả thực phẩm lẫn dược phẩm.
"Những mô hình này cho thấy, phụ phẩm nông nghiệp hoàn toàn có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho các chuỗi giá trị mới, thay vì bị xem là chất thải cần xử lý", ông Đoà Thanh Khê cho hay.
Trong xu thế phát triển hiện nay, kinh tế tuần hoàn đang trở thành hướng đi chiến lược, giúp ngành nông nghiệp tối ưu hóa tài nguyên và giảm thiểu tác động môi trường. TS. Tiền Tiến Nam cho rằng mô hình này không chỉ giúp giảm áp lực xử lý chất thải, mà còn tạo ra giá trị kinh tế mới từ chính những nguồn nguyên liệu sẵn có. Nếu được đầu tư đồng bộ về công nghệ và chính sách, Việt Nam hoàn toàn có thể nâng cao tỷ lệ tái sử dụng phụ phẩm, đồng thời gia tăng đáng kể giá trị xuất khẩu nông sản trong dài hạn.
Theo TS. Thái Doãn Thanh, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Công Thương TP.HCM, lợi thế lớn nhất của Việt Nam nằm ở nguồn nguyên liệu nông nghiệp phong phú. Nhưng lợi thế đó chỉ được khai thác hiệu quả khi có mô hình liên kết chặt chẽ giữa nghiên cứu, DN và thị trường, gắn với tư duy kinh tế tuần hoàn xuyên suốt toàn chuỗi giá trị.
Từ trái mít non bị cắt bỏ, đến sản phẩm thực phẩm chức năng từ hạt gạo, KH&CN đang chứng minh giá trị của nông sản không nằm ở sản lượng. Trong tương lai, sức cạnh tranh của nông sản Việt sẽ được đo bằng hàm lượng công nghệ, năng lực đổi mới sáng tạo và mức độ tham gia vào chuỗi kinh tế tuần hoàn toàn cầu./.