Công bố khoa học không chỉ là yêu cầu học thuật mà còn là quá trình trưởng thành của người làm nghiên cứu

Kỹ năng nền tảng và nhận diện thực trạng công bố

Trong bối cảnh nghiên cứu khoa học, công bố khoa học và hội nhập học thuật ngày càng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của các cơ sở giáo dục đại học (ĐH), việc nâng cao năng lực, kỹ năng viết bài báo khoa học, lựa chọn tạp chí phù hợp, phát triển ý tưởng nghiên cứu và công bố kết quả nghiên cứu trên các tạp chí uy tín trong nước và quốc tế là nhiệm vụ thiết thực, cấp thiết đối với đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, nghiên cứu sinh và học viên cao học.

Ngày 22/05/2026, tại Trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên, Tạp chí Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Việt Nam đã phối hợp cùng Nhà trường tổ chức Hội thảo chuyên đề “Nâng cao năng lực, kỹ năng viết và công bố bài báo khoa học cho các nhà khoa học và cộng tác viên”.

Sự kiện thu hút sự tham gia của lãnh đạo Đại học Thái Nguyên, Ban biên tập Tạp chí KH&CN Việt Nam cùng gần 100 nhà khoa học, nghiên cứu sinh và giảng viên trẻ để cùng tập trung bàn thảo mục tiêu tối ưu hóa chất lượng công bố và thúc đẩy hội nhập học thuật quốc tế.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS. TS. Nguyễn Văn Đăng, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên chia sẻ: Song hành với công tác giảng dạy, đào tạo, Nhà trường đặc biệt quan tâm chú trọng xây dựng đội ngũ các nhà khoa học.

Trong những năm qua, Nhà trường đã công bố nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực khoa học tự nhiên và công nghệ. Còn công bố nghiên cứu về lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) cần phải được tiếp tục thúc đẩy.

Năm 2025, Nhà trường có khoảng 150 công bố nghiên cứu khoa học trên các tạp chí uy tín thuộc danh mục ISI (Web of Science - WoS) và Scopus. Như vậy, bình quân mỗi giảng viên của Nhà trường có khoảng 0,4 đến 0,5 công bố quốc tế trong danh mục ISI và Scopus trong 1 năm, tương đương cứ 2 giảng viên có 1 công bố. Tuy nhiên số bài báo này tập trung chủ yếu vào lĩnh vực khoa học tự nhiên và công nghệ mà chưa phân bố đều giữa các ngành và lĩnh vực nghiên cứu.

Tuy nhiên, PGS. TS. Nguyễn Văn Đăng cho biết, thời gian gần đây, một số đơn vị, giảng viên, nhà khoa học lĩnh vực KHXH&NV đã có công bố nghiên cứu khoa học trên tạp chí uy tín. Tuy nhiên, số lượng này vẫn còn rất ít.

Do vậy, theo PGS. TS. Nguyễn Văn Đăng, việc nâng cao năng lực viết và công bố bài báo khoa học quốc tế rất quan trọng đối với các thầy, cô giáo đặc biệt là các thầy cô thuộc lĩnh vực KHXH&NV, nhất là những nghiên cứu sinh trẻ và các sinh viên.

“Tôi rất mong các diễn giả tại Hội thảo chia sẻ và giúp các nhà khoa học có con đường ngắn nhất để tiếp cận với các vấn đề nghiên cứu và những phương pháp tiếp cận hiệu quả nhất nhằm giúp các giảng viên sớm có những công bố khoa học tại các tạp chí quốc tế uy tín đóng góp vào sự phát triển cũng như nâng cao năng lực khoa học cho ĐH vùng như ĐH Thái Nguyên”, PGS. TS. Nguyễn Văn Đăng nhấn mạnh.

Đồng chủ trì Hội thảo, TS. Nguyễn Minh Tuấn, Bí thư Chi bộ, Trưởng khoa KHXH&NV, Trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên khẳng định: Nội dung Hội thảo đáp ứng chính xác những mong muốn của Nhà trường, chia sẻ thông tin, kinh nghiệm trong hoạt động công bố bài báo khoa học trên các tạp chí uy tín trong nước và quốc tế; đồng thời góp phần nâng cao năng lực, kỹ năng viết bài báo khoa học cho đội ngũ nghiên cứu viên, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học.

Đây cũng là dịp để các giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên Đại Thái Nguyên được gặp gỡ, trao đổi, lắng nghe những ý kiến đóng góp quý báu từ các nhà khoa học, nhà quản lý và các biên tập viên của Tạp chí.

Mở đầu hội thảo, PGS. TS Nguyễn Xuân Ca, Viện trưởng Viện KH&CN, Trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên đã khái quát vai trò then chốt của công bố quốc tế như một thước đo năng lực nghiên cứu và uy tín của cơ sở đào tạo.

Ông nhấn mạnh công bố quốc tế vừa là động lực, vừa là tiêu chí then chốt trong các hoạt động kiểm định chất lượng và xếp hạng ĐH hiện nay. Tuy nhiên, thực trạng cho thấy nhiều nhà khoa học Việt Nam vẫn đang đối mặt với những "điểm nghẽn" cố hữu như hạn chế về ngôn ngữ học thuật, thiếu kinh nghiệm trong việc nhận diện "khoảng trống nghiên cứu" (research gap) hay kỹ năng phản hồi chuyên gia phản biện chưa thực sự tối ưu.

Để khơi thông những rào cản này, PGS. TS. Nguyễn Xuân Ca đề xuất một chiến lược tiếp cận bài bản ngay từ khâu lựa chọn hướng nghiên cứu. Thay vì sa đà vào những đề tài quá rộng hoặc quá hẹp, nhà nghiên cứu cần tập trung vào các vấn đề có tính mới, ý nghĩa khoa học và khả năng ứng dụng thực tiễn cao.

Một phương châm được ông chia sẻ: "Một vấn đề nhỏ nhưng mới sẽ dễ công bố hơn một vấn đề lớn nhưng thiếu điểm nhấn". Song song đó, việc xây dựng thói quen đọc và tổng hợp tài liệu từ các tạp chí đầu ngành thuộc danh mục ISI/Scopus được xem là điều kiện tiên quyết, bởi "muốn viết tốt bài báo quốc tế thì trước hết phải đọc nhiều bài báo quốc tế".

Về kỹ thuật xây dựng bản thảo, diễn giả đi sâu vào cấu trúc chuẩn mực IMRaD (cấu trúc chuẩn mực toàn cầu dùng để trình bày một bài báo hoặc báo cáo nghiên cứu khoa học), trong đó đặc biệt lưu ý rằng phần Dẫn nhập (Introduction) và Thảo luận (Discussion) là hai phân đoạn cốt tử mà các phản biện (reviewer) sẽ soi xét kỹ lưỡng nhất để tìm kiếm giá trị đóng góp của công trình nghiên cứu.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, việc tận dụng các công cụ hỗ trợ như Grammarly, DeepL hay ChatGPT để tinh chỉnh tiếng Anh học thuật là cần thiết, nhưng quan trọng nhất vẫn là tư duy viết logic, rõ ý và tránh lối dịch từng từ (word-by-word) từ tiếng Việt.

Ông cũng đưa ra lời khuyên "xương máu" về việc lựa chọn tạp chí: tuyệt đối không nộp bài theo kiểu "càng cao càng tốt" mà phải đặc biệt chú trọng đến phạm vi (scope) của tạp chí để tránh lỗi bị từ chối ngay lập tức (desk reject).

Cuộc đua mang tên "công bố quốc tế" thực chất là một quy trình marathon dài hơi, đòi hỏi sự kiên trì từ khâu hình thành ý tưởng, xử lý dữ liệu cho đến khi nhận được thư chấp nhận đăng. Trong giai đoạn phản biện đầy áp lực, PGS. TS. Nguyễn Xuân Ca khuyến nghị các tác giả cần giữ thái độ bình tĩnh, cầu thị và trả lời từng ý kiến của người phản biện (reviewer) bằng các dẫn chứng khoa học xác đáng.

Ông khẳng định rằng người phản biện không cố tình "đánh trượt" tác giả mà mục tiêu cuối cùng là giúp bài báo trở nên hoàn thiện hơn. Việc thấu hiểu các lỗi phổ biến như thiếu tính mới, trích dẫn không chuẩn hay hình ảnh thiếu chuyên nghiệp sẽ giúp các nhà khoa học trẻ gia tăng đáng kể cơ hội thành công.

Tiếp nối khía cạnh kỹ thuật, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Chuyên, Trường ĐH Sư phạm Thái Nguyên đi sâu vào kỹ năng lựa chọn chủ đề và cấu trúc bản thảo chuẩn mực theo mô hình IMRaD (Dẫn nhập - Phương pháp - Kết quả - Thảo luận).

Bà nhấn mạnh một chủ đề có khả năng công bố cao phải hội đủ tính mới, tính khoa học và tính thực tiễn. Đặc biệt, việc nhận diện chính xác các khoảng trống tri thức về bối cảnh, lý thuyết hay phương pháp là yếu tố quyết định để thuyết phục ban biên tập các tạp chí uy tín.

Với kinh nghiệm dày dặn của một nhà khoa học có chỉ số H-index ấn tượng, PGS.TS. Nguyễn Thị Hồng Chuyên chỉ ra rằng tỷ lệ từ chối bài báo hiện nay vẫn ở mức cao không chỉ vì chất lượng nội dung, mà thường bắt nguồn từ những sai lầm ngay từ vạch xuất phát: lựa chọn chủ đề không phù hợp, cấu trúc bản thảo thiếu chuẩn mực và kỹ năng tương tác với phản biện còn hạn chế.

Để một chủ đề có thể "lọt mắt xanh" của các tạp chí uy tín, PGS. TS. Nguyễn Thị Hồng Chuyên nhấn mạnh sự giao thoa giữa 4 yếu tố: tính mới (novelty), tính khoa học, giá trị thực tiễn và sự nhạy bén với các xu hướng nghiên cứu thời đại như trí tuệ nhân tạo (AI) hay chuyển đổi số.

Diễn giả cũng cảnh báo các nhà nghiên cứu trẻ tránh sa vào những "vết xe đổ" phổ biến như chọn đề tài quá rộng, trùng lặp nghiên cứu cũ hoặc chạy theo phong trào mà thiếu đi chiều sâu dữ liệu.

Chiến lược chinh phục ban biên tập và hội đồng phản biện

Dưới góc nhìn của người trong cuộc, TS. Nguyễn Duy Hải, Trường ĐH Nông Lâm Thái Nguyên chia sẻ "chiến lược chinh phục" biên tập viên (editor) và người phản biện (reviewer).

Ông khẳng định công bố khoa học hiện nay đã trở thành năng lực cốt lõi của người làm nghiên cứu. Bài tham luận đề xuất mô hình "6 trụ cột" năng lực công bố, bao gồm: tư duy nghiên cứu, phương pháp dữ liệu, viết học thuật, kỹ năng xuất bản, đạo đức khoa học và năng lực số.

Đặc biệt, ông giới thiệu mô hình "Ươm tạo bản thảo 90 ngày" nhằm giúp các nhóm tác giả hoàn thiện bài báo theo lộ trình khoa học.

Một nội dung trọng tâm là phân tích những “điểm nghẽn” khiến nhiều bản thảo bị từ chối. Theo bài tham luận, không ít nghiên cứu có dữ liệu tốt nhưng chưa được chuyển hóa thành bài báo thuyết phục do điểm mới chưa rõ ràng, bài báo quá giống báo cáo kỹ thuật, phương pháp nghiên cứu thiếu chặt chẽ hoặc phần thảo luận còn yếu.

Ngoài ra, việc chọn sai tạp chí hoặc trả lời người phản biện thiếu chuyên nghiệp cũng là nguyên nhân phổ biến khiến bài báo khó được chấp nhận.

Từ đó, tác giả đề xuất mô hình “6 trụ cột năng lực công bố khoa học”, bao gồm: tư duy nghiên cứu, phương pháp và dữ liệu, viết học thuật, công bố và phản biện, đạo đức xuất bản, cùng năng lực công nghệ số và AI. Mô hình này cho thấy công bố khoa học không chỉ là kỹ năng viết mà là một hệ sinh thái năng lực toàn diện.

Phần quan trọng nhất của tham luận tập trung vào việc “học cách nghĩ như biên tập viên và người phản biện”. Tác giả mô phỏng toàn bộ quy trình tòa soạn từ lúc gửi bài, sàng lọc ban đầu, phản biện khoa học cho tới quyết định chấp nhận, sửa chữa hay từ chối đăng tải (accept, revise, reject).

Theo đó, biên tập viên không chỉ đánh giá chất lượng khoa học mà còn xem xét tính phù hợp với phạm vi tạp chí, cấu trúc, ngôn ngữ và hình thức trình bày. Người phản biện lại tập trung vào độ tin cậy của phương pháp, logic lập luận, mức độ mới và tính nhất quán giữa kết quả với kết luận.

Công bố liên ngành và xu hướng Truy cập Mở (Open Access)

Đối với lĩnh vực KHXH&NV, PGS. TS. Phạm Chiến Thắng, Viện trưởng Viện Báo chí - Truyền thông và Khoa học liên ngành, Trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên đề xuất chiến lược xuất bản theo hướng liên ngành, nhấn mạnh việc đồng bộ hóa tri thức bản địa với dòng chảy học thuật thế giới.

Trong bối cảnh hội nhập tri thức toàn cầu, PGS. TS. Phạm Chiến Thắng định nghĩa việc công bố quốc tế đối với lĩnh vực KHXH&NV không chỉ đơn thuần là việc đăng tải công trình, mà chính là quá trình "đồng bộ hóa" tri thức bản địa vào dòng chảy học thuật thế giới.

Với bề dày kinh nghiệm từ hơn 30 công trình nghiên cứu được công bố trên danh mục tạp chí WoS/Scopus, tác giả nhấn mạnh để thiết kế và định vị một công trình nghiên cứu đủ tầm vóc trên các hệ thống này, nhà khoa học cần có chiến lược rõ ràng ngay từ khâu hình thành ý tưởng, nhằm đưa trí tuệ và văn hóa Việt Nam hòa chung vào tương lai của học thuật toàn cầu.

Ông phân tích sự khác biệt khắt khe giữa các các tạp chí thuộc danh mục WoS và Scopus với nhà xuất bản khác, đồng thời cảnh báo về các lỗi dẫn đến bị từ chối bài ngay lập tức như quản lý tài liệu tham khảo sai chuẩn mực hoặc vi phạm hướng dẫn định dạng của tòa soạn.

PGS. TS. Phạm Chiến Thắng cũng cảnh báo trong mê trận của hệ thống xuất bản hiện nay, nhà nghiên cứu cần có nhãn quan nhạy bén để phân biệt giữa các tạp chí uy tín và tạp chí "săn mồi".

Những tạp chí lừa đảo thường có quy trình phản biện siêu tốc hoặc không phản biện, phí đăng bài (APC waiver) cao bất thường và thường xuyên gửi email mời gọi rác. Nếu sa chân vào những nơi này, uy tín học thuật của tác giả sẽ bị hủy hoại nghiêm trọng.

Ngược lại, các tạp chí uy tín luôn duy trì quy trình bình duyệt độc lập, khắt khe và coi trọng liêm chính học thuật, đây chính là "bệ phóng" bền vững nhất để các nhà khoa học khẳng định giá trị bản thân và đóng góp cho sự tiến bộ của khoa học nước nhà.

Dưới góc nhìn của một nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số, TS. Tưởng A Tài, Khoa Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, Trường ĐH Khoa học, ĐH Thái Nguyên - đã cập nhật xu hướng xuất bản trong kỷ nguyên Truy cập Mở (Open Access - OA).

Ông phân tích các mô hình phổ biến như Gold OA, Green OA và Diamond OA, đồng thời cung cấp bộ công cụ nhận diện các "tạp chí săn mồi" (predatory journals) - vốn là những cái bẫy trục lợi đang bùng nổ hiện nay. Giải pháp tối ưu chi phí xuất bản thông qua việc xin miễn giảm phí đăng bài báo hoặc tận dụng các nền tảng Preprint (bản thảo trước khi xuất bản) cũng được thảo luận sôi nổi.

Để định hướng trong "mê cung" xuất bản, nhà nghiên cứu cần nắm vững đặc điểm của các mô hình OA phổ biến: từ Gold OA (mở hoàn toàn nhưng phí cao), Green OA (tự lưu trữ trên kho tài nguyên số) đến mô hình lý tưởng Diamond OA - nơi các hiệp hội hoặc chính phủ tài trợ hoàn toàn chi phí cho cả tác giả và độc giả.

Quy trình lựa chọn "bến đỗ" cho bản thảo được TS. Tưởng A Tài cụ thể hóa qua chiến lược 4 bước: kiểm tra uy tín (SCIE/Scopus, Q1/Q2), đánh giá tốc độ phản biện, đối soát mục tiêu (Aims & Scope) để tránh lỗi từ chối ngay vòng gửi xe (Desk Reject) và cuối cùng là xem xét khả năng tài chính cùng chính sách miễn giảm phí đăng bài.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam: Nền tảng công bố tiêu chuẩn quốc tế

Chia sẻ với các nhà khoa học tham dự Hội thảo, ThS. Phí Công Thường, Trưởng ban Tạp chí Khoa học, Tạp chí KKH&CN Việt Nam - đã giới thiệu hệ thống các ấn phẩm đa dạng từ bản tiếng Việt (bản A, B) đến các bản tiếng Anh đạt chuẩn quốc tế (VJSTE, VMOST JOSSH) của Tạp chí KH&CN Việt Nam.

Tạp chí hiện áp dụng quy trình quản lý bản thảo hiện đại qua phần mềm ScholarOne Manuscripts và kiểm soát trùng lặp bằng iThenticate. Với chính sách "Diamond OA" - không thu phí đăng bài đối với các công bố được Bộ KH&CN tài trợ - Tạp chí khẳng định vai trò là địa chỉ tin cậy, hỗ trợ đắc lực cho các nhà khoa học trong việc phổ biến tri thức.

Bài trình bày nhấn mạnh chất lượng học thuật và mức độ hội nhập quốc tế ngày càng cao của các ấn phẩm khoa học Tạp chí KH&CN Việt Nam. Bản B đã được 26 Hội đồng Giáo sư ngành/liên ngành tính điểm công trình khoa học, trong đó nhiều ngành đạt mức từ 0,75 đến 1 điểm. Trong khi đó, VJSTE áp dụng hệ thống xuất bản ScholarOne Manuscripts của Clarivate, tiếp nhận hàng trăm bài báo từ nhiều quốc gia, có tỷ lệ tác giả nước ngoài khoảng 40% và đã được lập chỉ mục ở nhiều cơ sở dữ liệu quốc tế như DOAJ, ACI, OAJI, CABI. VMOST Journal of Social Sciences and Humanities cũng cho thấy xu hướng quốc tế hóa mạnh mẽ với tác giả đến từ 18 quốc gia và vùng lãnh thổ, tỷ lệ phản biện và từ chối bài khá cao nhằm bảo đảm chất lượng học thuật. Tạp chí đang tiến những bước vững chắc để có thể tham gia vào danh mục Scopus trước năm 2030.

Một nội dung quan trọng khác là việc Bộ KH&CN lần đầu ban hành Danh mục tạp chí đạt tiêu chuẩn khoa học Việt Nam năm 2026, trong đó toàn bộ các ấn phẩm khoa học của Tạp chí KH&CN Việt Nam đều được ghi nhận. Điều này khẳng định vị thế và định hướng phát triển bền vững của hệ thống tạp chí trong bối cảnh hội nhập học thuật quốc tế ngày càng sâu rộng.

Tổng kết Hội thảo, ông Trần Anh Tú - Phó Tổng biên tập Tạp chí KH&CN Việt Nam - chia sẻ: “Qua các tham luận và thảo luận, có thể thấy việc nâng cao kỹ năng viết và công bố bài báo trên các tạp chí khoa học quốc tế uy tín không còn là một lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu sống còn để hội nhập học thuật toàn cầu. Chúng ta có năng lực nghiên cứu, có những dữ liệu thực địa quý báu tại Việt Nam, nhưng điều chúng ta còn đôi khi thiếu là phương pháp tiếp cận văn phong chuẩn mực, cách xây dựng cấu trúc lập luận logic, và kinh nghiệm "sống sót" qua các vòng phản biện gắt gao".

Chính vì vậy, những hội thảo thực chiến như thế này là cầu nối vô cùng thiết thực. Những kinh nghiệm từ cách chọn tạp chí mục tiêu, tránh các bẫy "tạp chí săn mồi", cho đến cách phản hồi các phản biện đã tháo gỡ rất nhiều nút thắt cho các nhà khoa học, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ.

Với tư cách là một cơ quan công bố và truyền thông khoa học, Tạp chí chúng tôi luôn cam kết đồng hành, tạo không gian và bệ đỡ tốt nhất để các kết quả nghiên cứu của quý vị được chuẩn hóa, nâng tầm và tiếp cận gần hơn với các tiêu chuẩn quốc tế (như hệ thống Web of Science hay Scopus)”.

Hội thảo kết thúc với thông điệp nhấn mạnh: Công bố khoa học không chỉ là yêu cầu học thuật mà còn là quá trình trưởng thành của người làm nghiên cứu. Những nội dung trao đổi đã cung cấp cái nhìn toàn diện, giúp các nhà khoa học, đặc biệt là các nghiên cứu sinh và học viên cao học, trang bị thêm hành trang cần thiết để nâng cao số lượng và chất lượng các công trình nghiên cứu trên trường quốc tế./.

Minh Thiện