Khi công nghệ trở thành cầu nối đưa di sản đến gần công chúng
Trưng bày “Di sản tư liệu EFEO: Từ dấu ấn lịch sử đến giá trị đương đại” không chỉ giới thiệu một khối tư liệu quý, mà còn gợi mở hướng tiếp cận mới trong bảo tồn, nghiên cứu và giáo dục di sản bằng công nghệ số.
Ngày 18/5/2026, tại Hà Nội, Viện Thông tin Khoa học xã hội (KHXH), Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam tổ chức Trưng bày “Di sản tư liệu EFEO: Từ dấu ấn lịch sử đến giá trị đương đại” nhằm giới thiệu, lan tỏa giá trị của khối tư liệu quý hiếm do Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO) chuyển giao lại cho Việt Nam từ năm 1957.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành yêu cầu cấp thiết của các thiết chế văn hóa, khoa học và giáo dục, vấn đề đặt ra không chỉ là số hóa di sản, mà là số hóa để quản lý tốt hơn, nghiên cứu sâu hơn và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.
Người xem không chỉ “đi xem”, mà được tham gia vào quá trình khám phá
Với các đơn vị quản lý di sản, thách thức lớn không chỉ nằm ở việc gìn giữ tài liệu, hình ảnh, bản đồ, sách cổ hay văn bản Hán Nôm, mà còn ở năng lực tổ chức, khai thác và chuyển hóa những khối tư liệu ấy thành nguồn lực văn hóa - giáo dục có sức lan tỏa.
Với Hệ thống giải pháp Live Heritage (Công ty TNHH Phát triển Công nghệ số TDM Việt Nam thực hiện) đã đặt ra một cách tiếp cận đáng chú ý: công nghệ không đứng bên ngoài di sản như một lớp trang trí, mà tham gia trực tiếp vào quá trình quản lý, mô phỏng, giới thiệu, tra cứu và tương tác với tư liệu. Cụ thể
Số hóa không gian thực tế ảo trung tâm lưu trữ của Viện Thông tin Khoa học xã hội: Ứng dụng công nghệ số hóa thực tế ảo VR3D không gian lưu trữ nhằm ghi nhận toàn bộ và chuyển đổi thành dữ liệu số bản sao số (digital twins) để khách tham quan trải nghiệm từ xa.
Xây dựng trải nghiệm không gian trưng bày ảo: Ứng dụng công nghệ số hóa không gian nhằm mô phỏng, tái hiện và giới thiệu không gian trưng bày ảo theo hình thức trực quan, hiện đại; Trưng bày tài liệu, hình ảnh, tư liệu liên quan đến di sản tư liệu EFEO; Bộ sưu tập Thần tích, Thần sắc; Bộ sưu tập bản đồ; Bộ sưu tập ảnh cổ; Bộ sưu tập tranh cổ; Bộ sưu tập Sắc phong;…
Triển khai phần mềm nền tảng trưng bày tương tác số Live Heritage: Phần mềm phục vụ trưng bày số, tra cứu tư liệu số, giới thiệu nội dung chuyên đề, trình chiếu hình ảnh, dữ liệu, thuyết minh số và các hình thức tương tác phục vụ khách tham quan trong quá trình diễn ra trưng bày.
Hỗ trợ kỹ thuật và thiết bị tương tác cảm ứng trong quá trình tổ chức trưng bày.
Từ góc nhìn quản lý, việc số hóa trung tâm lưu trữ của Viện Thông tin KHXH không chỉ nhằm tạo ra một sản phẩm tham quan từ xa, mà còn góp phần ghi nhận hiện trạng, tổ chức dữ liệu không gian, hỗ trợ bảo tồn, quản lý và khai thác lâu dài nguồn tư liệu. Khi không gian lưu trữ được chuyển đổi thành dữ liệu số, di sản có thêm một lớp bảo vệ và một phương thức tiếp cận mới.
Từ góc nhìn nghiên cứu, không gian trưng bày ảo giúp các tư liệu không còn tồn tại rời rạc, mà được đặt trong những tuyến nội dung và chủ đề có khả năng kết nối. Một bản đồ cổ, một bức ảnh tư liệu hay một sắc phong khi được gắn với thuyết minh, hình ảnh, dữ liệu và bối cảnh lịch sử sẽ mở ra nhiều khả năng tiếp cận liên ngành, phục vụ nghiên cứu KHXH và nhân văn.
Đối với người dùng trực tiếp, công nghệ tạo ra sự thay đổi rõ rệt trong trải nghiệm. Khách tham quan không chỉ quan sát hiện vật, mà có thể tra cứu, tương tác, lựa chọn nội dung, xem hình ảnh, nghe thuyết minh số và khám phá từng bộ sưu tập theo nhu cầu.
Màn hình cảm ứng và nền tảng Live Heritage trở thành những “điểm chạm tri thức”, giúp công chúng tiếp cận di sản một cách sinh động, thuận tiện và chủ động hơn.
Giáo dục di sản cần bước ra khỏi cách truyền đạt một chiều
Ý nghĩa sâu xa của số hóa di sản không chỉ nằm ở việc tạo ra bản sao số hay không gian ảo. Mục tiêu quan trọng hơn là hình thành một phương thức giáo dục di sản mới: trực quan hơn, tương tác hơn, có khả năng cá nhân hóa và phù hợp với người học hiện đại.
Ở phương diện giáo dục, ứng dụng công nghệ trong trưng bày di sản mở ra khả năng hình thành các học liệu số phục vụ nhà trường, bảo tàng, thư viện và các chương trình học tập trải nghiệm. Thay vì tiếp nhận lịch sử qua văn bản một chiều, người học có thể bước vào không gian trưng bày ảo, quan sát tư liệu, tương tác với dữ liệu và hiểu di sản trong mối liên hệ với văn hóa, xã hội và đời sống con người.
Điểm đáng chú ý là các hạng mục công nghệ không tách rời mục tiêu chuyên môn, hướng đến giáo dục di sản bằng công nghệ. Việc số hóa không gian, xây dựng trưng bày ảo, triển khai nền tảng Live Heritage và hỗ trợ thiết bị tương tác đều hướng tới 4 yêu cầu: nâng cao hiệu quả bảo tồn, quản lý, khai thác và phát huy giá trị di sản tư liệu EFEO; đổi mới phương thức trưng bày; tăng cường trải nghiệm tương tác; tạo cơ sở dữ liệu số phục vụ lưu trữ, nghiên cứu, giới thiệu và khai thác trong giai đoạn tiếp theo.
Từ trưng bày EFEO, có thể thấy chuyển đổi số di sản không chỉ là đưa tư liệu lên môi trường số. Đó là quá trình tổ chức lại tri thức, thiết kế lại cách tiếp cận và mở rộng khả năng giáo dục di sản cho công chúng. Khi được triển khai đúng hướng, công nghệ trở thành cây cầu nối giữa kho tư liệu và lớp học, giữa nhà nghiên cứu và người xem, giữa ký ức lịch sử và đời sống đương đại./.