Giải mã ADN: Hành trình đưa liệt sĩ trở về:Bài 1: Những nỗ lực để "đọc" hàng triệu ký ức đã ngủ yên
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng trên khắp quê hương vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa thể xác định danh tính. Biết bao gia đình trăn trở suốt hàng chục năm ròng chỉ với một mong mỏi khắc mòn: đưa người thân trở về đúng tên, đúng tuổi.
Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng trên khắp quê hương vẫn còn hàng trăm nghìn liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Biết bao gia đình trăn trở suốt hàng chục năm ròng chỉ với một mong mỏi khắc mòn: đưa người thân trở về đúng tên, đúng tuổi.
Ngày 2/4/2026, tại Thành cổ Quảng Trị, "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đã chính thức phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/07/1947 - 27/07/2027). Giữa những nỗ lực tìm kiếm trên thực địa, khoa học - công nghệ đã trở thành "chìa khóa" mở ra bước ngoặt mới. Lần đầu tiên, các nhà khoa học Việt Nam làm chủ công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới NGS-SNP - giải pháp phân tích mẫu ADN bị phân hủy nặng sau nhiều thập kỷ nằm trong lòng đất.
Loạt bài 2 kỳ "Giải mã ADN: Hành trình đưa liệt sĩ trở về" khắc họa cuộc chạy đua lặng thầm nhưng quyết liệt của lực lượng chức năng, các nhà khoa học và thân nhân liệt sĩ. Bài 1 là câu chuyện ở không gian phòng thí nghiệm - nơi những giải mã sinh học phân tử đang đánh thức ký ức đã ngủ yên.
NHỮNG NỖ LỰC ĐỂ "ĐỌC" HÀNG TRIỆU KÝ ỨC ĐÃ NGỦ YÊN
Hiện nay, cả nước có 230 ngàn hài cốt chưa xác định danh tính tại các nghĩa trang, đang triển khai tìm kiếm, quy tập 175 ngàn hài cốt còn thiếu thông tin. Những nỗi đau nén chặt và những cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ sẽ còn kéo dài qua nhiều thế hệ.
Nếu việc quy tập trên chiến trường xưa là cuộc chạy đua với địa hình và tốc độ đô thị hóa, thì trong phòng thí nghiệm, các nhà sinh học phân tử phải đối mặt với một "trận tuyến" khắc nghiệt không kém: Sự thoái hóa nghiêm trọng của vật chất di truyền.
Không giống như các mẫu sinh học tươi thu thập từ người sống, ADN trong hài cốt liệt sĩ đã trải qua 40-50 năm chịu sự tác động khắc nghiệt của nhiệt độ, độ ẩm nhiệt đới, vi sinh vật và sự biến đổi thổ nhưỡng. Nhiều mẫu xương mục nát chỉ còn sót lại những mảnh ADN cực ngắn (trung bình chỉ từ 50-70 cặp bazơ - bp). Nghiêm trọng hơn, mẫu xương bị ô nhiễm nặng bởi ADN của vi khuẩn, nấm mốc hoặc chất mùn thổ nhưỡng (chất humic) - những tác nhân gây ức chế mạnh phản ứng khuếch đại gen.
Thực tế giám định trong giai đoạn 2019-2021 tại Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (VAST) cho thấy tính chất khắc nghiệt này: Trong số 4.276 mẫu hài cốt được tiếp nhận, chỉ 1.205 mẫu tách chiết được dữ liệu ADN; 900 mẫu đủ điều kiện đối chiếu, và cuối cùng chỉ xác định được danh tính cho 9 trường hợp. Tỷ lệ thành công cực kỳ thấp ấy là giới hạn kịch trần của công nghệ giám định truyền thống.
PGS.TS. Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (VAST), chuyên gia cao cấp trong lĩnh vực giám định ADN hài cốt phân tích: “Trước đây, phương pháp phân tích ADN ty thể (mtDNA) là công cụ chủ lực. Tuy nhiên, ADN ty thể chỉ di truyền theo dòng mẹ, có tính phân biệt cá thể không cao và bắt buộc phải có mẫu đối chứng trực hệ dòng ngoại. Khi bố mẹ, anh chị em ruột của liệt sĩ đa phần đã qua đời, phương pháp này rơi vào ngõ hẹp. Chúng ta có mẫu hài cốt, nhưng lại thiếu mảnh ghép đối sánh để đưa ra câu trả lời cuối cùng".
Sự bế tắc kéo dài nhiều năm chỉ thực sự bị phá vỡ khi các nhà khoa học Việt Nam - thông qua hợp tác quốc tế với Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP) trong khuôn khổ Dự án ODA không hoàn lại "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh" - làm chủ thành công công nghệ NGS-SNP.
Đây là giải pháp kết hợp giữa công nghệ Giải trình tự gen thế hệ mới (Next Generation Sequencing - NGS) với tập hợp hơn 5.400 chỉ thị đa hình đơn nucleotide (Single Nucleotide Polymorphism - SNP) trên ADN nhân.
Điểm ưu việt cốt lõi của NGS-SNP nằm ở ba khía cạnh:
Khả năng đọc đoạn ADN cực ngắn: Thay vì đòi hỏi các đoạn gen dài như kỹ thuật STR truyền thống, NGS có khả năng bắt giữ và giải trình tự chính xác các mảnh ADN đã bị đứt gãy nghiêm trọng.
Khôi phục nguồn di truyền nhân: Khác với ADN ty thể, chỉ thị SNP trên ADN nhân mang thông tin di truyền kết hợp từ cả cha và mẹ. Điều này cho phép mở rộng phạm vi đối chiếu quan hệ huyết thống sang dòng nội, họ hàng xa, thậm chí tới thế hệ thứ ba, thứ tư (cháu, họ hàng xa).
Tối ưu hóa hiệu suất tách chiết: Nhóm nghiên cứu tại VAST đã tối ưu hóa thành công quy trình tách chiết, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân từ 22% lên hơn 80% đối với các mẫu xương mục nát.
Không chỉ dừng lại ở khâu thực nghiệm, hệ thống phần mềm tin sinh học (Bioinformatics) chuyên dụng đã được xây dựng nhằm loại bỏ dữ liệu ngoại lai (từ vi khuẩn, nấm), tái giáp nối các đoạn đọc ngắn, hiệu chỉnh sai số và tính toán xác suất quan hệ huyết thống bằng các thuật toán thống kê phức tạp.
“Đó không đơn thuần là đưa mẫu vào máy rồi chờ máy trả kết quả. Phía sau mỗi biểu đồ di truyền là cả một hệ thống thuật toán đối soát khắt khe và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt", PGS. TS. Phí Quyết Tiến nhấn mạnh.
Minh chứng cho tính khả thi đã thể hiện rõ qua các đợt thử nghiệm thực địa. Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), trong số 58 mẫu hài cốt mục nát tưởng chừng bất lực, công nghệ NGS-SNP đã thu được dữ liệu SNP đạt chuẩn ở 54 mẫu (đạt 93%). Ngay trong giai đoạn đầu đối chiếu với 14 gia đình thân nhân, các nhà khoa học đã xác định chính xác danh tính cho 2 liệt sĩ.
Tiếp đà thành công, năm 2026, công nghệ này được mở rộng triển khai tại Nghĩa trang Liệt sĩ Giồng Riềng (An Giang) trên quy mô gần 1.000 phần mộ - bước kiểm chứng quan trọng trước khi chuẩn hóa thành quy trình giám định quốc gia.
TS. Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN (Viện Sinh học) chia sẻ thêm: “Sức mạnh của NGS-SNP sẽ nhân lên gấp bội khi kết nối đồng bộ với Cơ sở dữ liệu ADN cho thân nhân liệt sĩ do Bộ Công an tích hợp. Khi hai dòng dữ liệu - hài cốt liệt sĩ và thân nhân - được chuẩn hóa và liên thông trên nền tảng số, tỷ lệ khớp nối thành công sẽ tăng theo hệ số nhân".
Trong không gian vắng lặng của phòng thí nghiệm sinh học phân tử, dưới ánh đèn kính hiển vi và những hàng máy giải trình tự chạy êm ru, mỗi mẩu xương hay chiếc răng không còn là đối tượng nghiên cứu thuần túy.
“Không ai quy định cán bộ phải tăng ca đến nửa đêm hay phải miệt mài thử đi thử lại một mẫu khó hàng chục lần", PGS. TS. Phí Quyết Tiến lặng người. “Nhưng chúng tôi hiểu, sau mỗi dải phổ gen là một cuộc đời đã dâng hiến cho độc lập dân tộc, là đôi mắt mòn mỏi của những người mẹ, người vợ đã bước sang tuổi xế chiều".
Trong Chiến dịch "500 ngày đêm", áp lực tiến độ là rất lớn, nhưng nguyên tắc ứng xử của khoa học chuyên ngành vẫn là: Chính xác tuyệt đối. Một kết quả giám định đưa ra không chỉ là một kết luận sinh học, mà còn là căn cứ pháp lý để Nhà nước công nhận, và trên hết là cơ sở đạo lý để đón một người con trở về với đất mẹ.
Khoa học đã giải mã được những đứt gãy của thời gian. Và hành trình ấy đang viết tiếp những trang sử tri ân đầy nhân văn của dân tộc./.
Quý độc giả có thể xem đoạn clip dưới đây để hiểu rõ hơn về hành trình lặng lẽ của các nhà khoa học giám định ADN, góp phần xác định danh tính liệt sĩ và mang hy vọng trở về cho nhiều gia đình sau hàng chục năm chờ đợi.
Thực hiện: Lê Hạnh - Vân Nga - Thanh Trúc - Linh Chi - Ngọc Mai
Trình bày: Dương Linh