Công nghệ địa vật lý đồng hành tìm kiếm hài cốt liệt sĩ

Dựng ảnh điện trở suất: "Đọc" những dị thường dưới lòng đất

Trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, các nhà khoa học Trường Đại học (ĐH) Bách khoa, ĐH Quốc gia TP. Hồ Chí Minh (ĐHQG TP. HCM), đã triển khai kỹ thuật dựng ảnh điện trở suất (Electrical Resistivity Tomography - ERT), nhằm hỗ trợ xác định các khu vực nghi vấn dưới lòng đất.

Thiết bị được sử dụng là Syscal Pro (Pháp) sản xuất, có khả năng khảo sát trên diện rộng ở độ sâu từ khoảng 2 - 15 m và ít chịu ảnh hưởng bởi các chướng ngại trên bề mặt. Nhờ đó, việc khảo sát có thể được thực hiện mà không cần đào bới hay tác động trực tiếp đến hiện trường.

Về nguyên lý, ERT là phương pháp thăm dò địa vật lý không phá hủy. Hệ thống truyền dòng điện xuống đất thông qua hai điện cực phát, đồng thời đo hiệu điện thế bằng hai điện cực thu. Từ sự khác biệt về khả năng dẫn điện của các lớp đất đá và vật thể dưới bề mặt, phần mềm sẽ phân tích để nhận diện những vùng có điện trở suất bất thường.

Theo các nhà khoa học, trong tìm kiếm mộ phần và hố chôn tập thể, hiện tượng dị thường điện trở suất thường xuất phát từ ba nguyên nhân chính:

Thứ nhất là khoảng không hoặc các vật liệu cách điện như gỗ, gạch của mộ phần chưa sụp đổ hoàn toàn, tạo nên vùng có điện trở suất cao.

Thứ hai là kết cấu đất bị xáo trộn trong quá trình đào và lấp huyệt, khiến đất có độ rỗng lớn hơn, dễ giữ nước và tạo ra vùng điện trở suất thấp hơn khu vực xung quanh.

Thứ ba là quá trình phân hủy của hài cốt theo thời gian, làm thay đổi cục bộ tính dẫn điện của đất thông qua sự giải phóng các ion.

Tuy nhiên, kỹ thuật ERT không cho phép "nhìn thấy" trực tiếp hình dạng hay cấu trúc của vật thể dưới lòng đất. Toàn bộ dữ liệu thu thập từ các điện cực được xử lý bằng thuật toán đảo ngược, để tái tạo thành các mặt cắt địa vật lý 2D hoặc 3D. Trên các mặt cắt này, mỗi dải màu thể hiện một mức điện trở suất khác nhau, giúp các nhà khoa học nhận diện và khoanh vùng những vị trí có dấu hiệu bất thường cần được kiểm tra thực địa.

Thực tế khảo sát tại công viên Lê Thị Riêng cho thấy, quy trình này đòi hỏi độ chính xác rất cao. Nhóm nghiên cứu đã thiết lập nhiều ô lưới khảo sát với kích thước khác nhau, thực hiện hàng trăm phép đo trên từng mặt cắt, bằng nhiều khoảng cách điện cực và độ sâu khảo sát khác nhau, để xây dựng bức tranh địa vật lý của toàn khu vực.

Kết quả cho thấy, hệ thống đã phát hiện nhiều vùng điện trở suất dị thường ở độ sâu từ 3 - 8 m, với các cấu trúc dạng rãnh phân bố trong phạm vi khoảng 6 x 8 m, tùy từng tầng khảo sát. Từ những dữ liệu này, lực lượng quy tập đã xác định chính xác hơn các vị trí cần bóc tách bề mặt để kiểm tra.

Phát huy hiệu quả của kỹ thuật đo ảnh điện trở suất sau đợt khảo sát tại công viên Lê Thị Riêng (TP. HCM), Trường ĐH Bách khoa, ĐHQG TP. HCM, tiếp tục phối hợp cùng Đại đội Công binh 46 Phòng Tham mưu Bộ Tư lệnh TP. HCM, tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Bệnh viện K76A, đóng trên địa bàn xã Hòa Hiệp, huyện Xuyên Mộc, tỉnh Phước Tuy (trước năm 1975, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu trước ngày 1/7/2025), nay là xã Hòa Hiệp, TP. HCM.

Trong đợt khảo sát tại Bệnh viện K76A, nhóm nghiên cứu đã bố trí từ 24 - 120 điện cực trên mỗi mặt cắt, tùy chiều dài tuyến đo, với khoảng cách điện cực từ 1-5 m để khảo sát ở các độ sâu khác nhau. Tổng chiều dài đo trên mỗi mặt cắt lên tới khoảng 600 m, độ sâu khảo sát từ 0,4-8 m.

Chỉ trong ba ngày đầu, hệ thống đã thu thập khoảng 17.000 điểm dữ liệu, tạo cơ sở để đánh giá tổng thể khu vực và tiếp tục làm rõ các vị trí nghi vấn.

Radar xuyên đất: Nhận diện dấu vết chôn cất

Không trực tiếp "nhìn thấy" hài cốt dưới lòng đất, song công nghệ radar xuyên đất có thể phát hiện những dấu vết còn sót lại của hoạt động chôn cất sau nhiều thập kỷ. Đây là một trong những công nghệ địa vật lý đang được các nhà khoa học Trường ĐH Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP. HCM ứng dụng để hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Nhóm nhà khoa học của Nhà trường đã phối hợp cùng các đơn vị nghiệp vụ khảo sát ba khu vực tại công viên Lê Thị Riêng với tổng diện tích khoảng 2.500 m². Các vị trí này được lựa chọn trên cơ sở tư liệu lịch sử, lời kể của nhân chứng và kết quả nghiên cứu trước đó.

Tại hiện trường, radar xuyên đất được sử dụng kết hợp với phương pháp đo điện trở suất, nhằm nâng cao độ tin cậy của kết quả khảo sát. Sau khi thu thập, toàn bộ dữ liệu địa vật lý được xử lý bằng các thuật toán chuyên dụng để loại bỏ nhiễu, xây dựng mặt cắt địa chất, bản đồ dị thường và mô hình không gian ba chiều, phục vụ việc khoanh vùng các vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ.

Theo PGS. TS. Lê Văn Anh Cường, Trưởng Bộ môn Vật lý Địa cầu, Khoa Vật lý - Vật lý kỹ thuật, radar xuyên đất hoạt động dựa trên nguyên lý phát các xung sóng điện từ xuống dưới bề mặt và thu nhận tín hiệu phản xạ khi gặp các môi trường có đặc tính điện môi khác nhau. Từ các tín hiệu phản hồi, hệ thống có thể nhận diện những biến đổi trong cấu trúc địa chất, cũng như các đối tượng bất thường nằm dưới lòng đất.

Radar xuyên đất không phát hiện trực tiếp hài cốt, mà nhận diện những dấu vết do hoạt động chôn cất để lại, như vùng đất từng bị đào lấp, ranh giới địa chất bị xáo trộn, các vật thể kim loại như bi đông, súng, vỏ đạn hoặc trang bị cá nhân được chôn cùng.

Bên cạnh đó, sự biến đổi cấu trúc đất hoặc hiện tượng sụt lún diễn ra trong thời gian dài, cũng tạo ra các dị thường điện từ mà hệ thống có thể ghi nhận. Những dữ liệu này là cơ sở để các chuyên gia khoanh vùng các vị trí cần ưu tiên kiểm tra thực địa.

So với phương pháp đào thăm dò diện rộng, radar xuyên đất giúp thu hẹp đáng kể phạm vi tìm kiếm trước khi khai quật, tiết kiệm thời gian, nhân lực và chi phí. Tuy nhiên, theo PGS. TS. Lê Văn Anh Cường, việc tìm kiếm các hố chôn tập thể sau gần 60 năm vẫn gặp nhiều khó khăn do quá trình đô thị hóa, san lấp và cải tạo địa hình khiến các đối tượng cần tìm nằm sâu hơn so với ban đầu, trong khi các dấu tích vật lý cũng dần bị phong hóa và hòa lẫn với môi trường xung quanh, làm giảm khả năng phản xạ sóng điện từ.

Vì vậy, việc đề xuất khoanh vùng hay kiến nghị khai quật, không chỉ dựa trên dữ liệu radar, mà còn được đối chiếu với bản đồ lịch sử, hồ sơ lưu trữ, thông tin nhân chứng và kết quả từ các phương pháp khảo sát khác, nhằm nâng cao độ chính xác của công tác tìm kiếm.

Hoạt động khảo sát tại công viên Lê Thị Riêng là bước tiếp nối chuỗi nhiệm vụ ứng dụng công nghệ địa vật lý phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ mà Trường ĐH Khoa học Tự nhiên đang triển khai. Trường ĐH Khoa học Tự nhiên được giao huy động đội ngũ chuyên gia, cùng các thiết bị chuyên dụng để hỗ trợ khảo sát, tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh phía Nam đến hết tháng 7/2027.

Việc ứng dụng các công nghệ địa vật lý hiện đại, không chỉ giúp rút ngắn thời gian khảo sát, nâng cao độ chính xác trong khoanh vùng các vị trí nghi có hài cốt liệt sĩ, mà còn tạo thêm cơ sở khoa học cho công tác quy tập.

Kết hợp với tư liệu lịch sử và lời kể của nhân chứng, những dữ liệu thu được đang góp phần đưa các liệt sĩ trở về với đồng đội và gia đình, khẳng định vai trò của KH&CN trong thực hiện một nhiệm vụ mang ý nghĩa lịch sử, nhân văn sâu sắc./.

Thạch Thảo