Xây dựng "hàng rào" để AI đồng hành cùng báo chí

Thiết lập nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm

AI đang ngày càng được ứng dụng sâu rộng trong hoạt động báo chí, từ tìm kiếm và tổng hợp thông tin, phiên âm, dịch thuật, gợi ý tiêu đề, thiết kế đồ họa đến phân tích dữ liệu độc giả. Công nghệ này giúp rút ngắn đáng kể thời gian sản xuất nội dung, nâng cao năng suất và mở ra nhiều cách tiếp cận công chúng mới. Tuy nhiên, đi cùng với những lợi ích đó là hàng loạt rủi ro về thông tin sai lệch, "ảo giác AI" (hallucination), deepfake, vi phạm bản quyền, rò rỉ dữ liệu và suy giảm vai trò của người làm báo.

Trước thực tế đó, Hội Nhà báo Việt Nam đã xây dựng dự thảo "Sổ tay hướng dẫn xây dựng và triển khai Quy chế sử dụng AI cho các cơ quan báo chí". Sổ tay được xây dựng với quan điểm xuyên suốt: AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế nhà báo. Mọi sản phẩm báo chí có sự tham gia của AI đều phải được kiểm chứng, biên tập và phê duyệt trước khi xuất bản; trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về nhà báo và cơ quan báo chí.

Để bảo đảm việc ứng dụng AI an toàn, dự thảo Sổ tay đưa ra 10 nguyên tắc sử dụng AI có trách nhiệm, quy định rõ những việc được phép, hạn chế hoặc nghiêm cấm. Theo đó, AI không được coi là nguồn tin; không được sử dụng để tạo hoặc phát tán thông tin giả, deepfake hay các nội dung làm sai lệch sự thật.

Việc ứng dụng AI phải bảo đảm tôn trọng bản quyền, bảo vệ nguồn tin, dữ liệu cá nhân và luôn minh bạch với công chúng thông qua việc ghi nhãn đối với những nội dung có sự tham gia đáng kể của AI. Đặc biệt, đối với các lĩnh vực nhạy cảm như chính trị, an ninh, thiên tai, dịch bệnh, trẻ em hay các vụ án, AI chỉ được hỗ trợ về mặt kỹ thuật, còn việc đánh giá và kết luận phải do con người thực hiện.

Dự thảo cũng phân loại mức độ rủi ro, yêu cầu minh bạch khi sử dụng AI và tăng cường bảo vệ dữ liệu, nguồn tin cũng như quyền sở hữu trí tuệ (SHTT). Quy trình kiểm soát nội dung cũng được thiết kế nhiều lớp, từ đánh giá rủi ro, kiểm chứng kết quả, biên tập, ghi nhãn đến phê duyệt trước khi xuất bản.

Xây dựng cơ chế quản trị AI an toàn, minh bạch

Tại tọa đàm, “Góp ý dự thảo Sổ tay hướng dẫn sử dụng trí tuệ nhân tạo cho các cơ quan báo chí”, do Hội Nhà báo Việt Nam tổ chức ngày 21/7 tại TP. HCM, nhiều đại biểu đánh giá cao tính toàn diện của dự thảo, nhưng cũng đề xuất bổ sung những quy định sát thực tiễn hơn.

Ông Lê Xuân Trung, Phó Tổng Biên tập Báo Điện tử Tuổi Trẻ, cho rằng dự thảo được chuẩn bị công phu, có tính khả thi cao. Tuy nhiên, ông đặt ra hai vấn đề cần làm rõ là cơ chế khai báo việc sử dụng AI và bảo vệ dữ liệu báo chí.

Theo ông, khi AI được sử dụng ở nhiều mức độ khác nhau, từ công cụ hỗ trợ, trợ lý sản xuất đến "chuyên gia" tham khảo, cần có quy định rõ về việc công khai mức độ tham gia của AI trong mỗi tác phẩm, cũng như hướng dẫn cụ thể để phóng viên không vô tình đưa dữ liệu nội bộ lên các nền tảng AI công cộng.

Ở góc độ SHTT, ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng miền Nam Cục SHTT - Bộ KH&CN, góp ý dự thảo cần cập nhật đầy đủ các quy định pháp luật mới, thống nhất thuật ngữ pháp lý và bổ sung các quy định liên quan đến dữ liệu đầu vào, phần mềm AI, câu lệnh và sản phẩm đầu ra. Theo ông, việc lưu vết toàn bộ quá trình sử dụng AI, sẽ giúp cơ quan báo chí chủ động giải trình khi phát sinh tranh chấp về bản quyền hoặc quyền tác giả.

Trong khi đó, ông Lê Hồng Việt, đại diện Tập đoàn FPT, nhìn nhận AI không chỉ là công cụ của từng cá nhân mà cần trở thành nền tảng chuyển đổi của cả tòa soạn. Theo đó, ông đề xuất các cơ quan báo chí xây dựng chiến lược AI bài bản, tiến tới mô hình "tòa soạn AI", nơi AI hỗ trợ từ sản xuất, kiểm chứng đến phân phối nội dung nhưng vẫn đặt con người ở vị trí trung tâm.

Từ thực tiễn điều hành tòa soạn, ông Nguyễn Khắc Văn, Tổng Biên tập Báo Sài Gòn Giải Phóng, cho biết AI giúp tăng năng suất, nhưng cũng khiến khâu hậu kiểm trở nên nặng nề hơn khi phải xác định mức độ tham gia của AI trong từng sản phẩm.

Ông đặc biệt bày tỏ lo ngại về nguy cơ thất thoát kho dữ liệu báo chí đã tích lũy hàng chục năm và kiến nghị cần sớm có cơ chế bảo vệ bản quyền dữ liệu báo chí trong kỷ nguyên AI.

Ở góc độ an ninh mạng, Thượng tá Đỗ Minh Kim, Phó trưởng phòng 3, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), Bộ Công an cảnh báo nguy cơ lộ bí mật nhà nước, rò rỉ dữ liệu, "ảo giác AI" và tin giả. Theo đó, các tòa soạn cần xây dựng quy chế nội bộ chặt chẽ, trang bị kỹ năng kiểm chứng thông tin, đồng thời bổ sung nguyên tắc quản trị rủi ro trong toàn bộ quá trình ứng dụng AI.

Chuyên gia chuyển đổi số và AI Đào Trung Thành cũng đề xuất xây dựng các "chốt kiểm soát" trong quy trình sử dụng AI, gồm kiểm chứng đầu ra, quy trình phê duyệt, cơ chế lưu vết và "Kill Switch" - công tắc khẩn cấp để dừng hệ thống khi phát hiện rủi ro.

Theo ông Đào Trung Thành, các nguyên tắc đạo đức chỉ thực sự phát huy hiệu quả, khi được cụ thể hóa thành một hệ thống quản trị có thể vận hành trong thực tế.

Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy sự đồng thuận cao về việc cần sớm ban hành Sổ tay hướng dẫn sử dụng AI cho các cơ quan báo chí. Không phải để hạn chế đổi mới sáng tạo, mà nhằm tạo dựng một hành lang quản trị giúp AI phát huy tối đa giá trị hỗ trợ, đồng thời giữ vững những giá trị cốt lõi của nghề báo là sự thật, tính xác thực, trách nhiệm xã hội và niềm tin của công chúng.

Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Trần Trọng Dũng nhấn mạnh, việc xây dựng Sổ tay nhằm cụ thể hóa chủ trương phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc gia, tạo bộ nguyên tắc để các tòa soạn khai thác hiệu quả AI, nhưng vẫn bảo đảm tuân thủ pháp luật và giữ vững đạo đức nghề nghiệp. Theo ông, dù AI phát triển đến đâu thì tính xác thực, tư duy phản biện, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm xã hội của người làm báo vẫn là nền tảng quyết định chất lượng của tác phẩm báo chí.

Hội Nhà báo Việt Nam cho biết sẽ tiếp thu đầy đủ các ý kiến để hoàn thiện dự thảo trước khi ban hành, kỳ vọng đây sẽ là cẩm nang hữu ích cho các tòa soạn trong quá trình chuyển đổi số và ứng dụng AI một cách minh bạch, an toàn, có trách nhiệm./.

Thạch Thảo