Khi mỗi giao dịch tài chính trở thành một điểm dữ liệu khí hậu

Từ dòng tiền đến dữ liệu phát thải

Trong nhiều năm, dấu chân carbon chủ yếu được sử dụng như một chỉ số dành cho doanh nghiệp (DN), nhà máy hoặc chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của công nghệ dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI), việc định lượng phát thải đang dần dịch chuyển xuống cấp độ cá nhân, nơi mỗi giao dịch tài chính đều có thể được quy đổi thành một lượng phát thải khí nhà kính tương ứng.

Đó chính là nền tảng của sáng kiến Theo dấu Carbon (Carbon Calculator) mà Mastercard vừa triển khai tại Việt Nam, với VPBank trở thành ngân hàng đầu tiên tích hợp giải pháp này cho các chủ thẻ tín dụng VPBank Mastercard thông qua ứng dụng ngân hàng số VPBank NEO.

Khác với các công cụ thống kê tài chính truyền thống vốn chỉ phản ánh người dùng đã chi tiêu bao nhiêu tiền, công nghệ mới trả lời thêm một câu hỏi quan trọng hơn: những khoản chi đó đã tạo ra bao nhiêu phát thải carbon đối với môi trường?

Trái tim của giải pháp là Åland Index do công ty công nghệ khí hậu Doconomy phát triển.

Mô hình này sử dụng dữ liệu phân loại giao dịch thanh toán theo từng nhóm ngành hàng như giao thông, hàng không, thực phẩm, thời trang, nhiên liệu hoặc dịch vụ lưu trú, sau đó kết hợp với cơ sở dữ liệu phát thải của từng lĩnh vực để ước tính lượng khí CO₂ tương đương phát sinh từ hoạt động tiêu dùng của khách hàng.

Ví dụ, một giao dịch mua vé máy bay thường sẽ có hệ số phát thải cao hơn đáng kể so với việc thanh toán cho phương tiện công cộng hoặc các dịch vụ số. Tương tự, chi tiêu cho nhiên liệu hóa thạch hay các sản phẩm có cường độ phát thải lớn cũng sẽ tạo ra mức dấu chân carbon cao hơn so với các sản phẩm xanh hoặc có nguồn gốc bền vững.

Các thuật toán của Doconomy sử dụng dữ liệu giao dịch kết hợp với phương pháp tính toán Åland Index nhằm mô phỏng lượng phát thải CO₂e tương ứng với từng nhóm chi tiêu của người dùng.

Việc chuyển đổi dữ liệu giao dịch thành dữ liệu khí hậu được xem là một trong những hướng phát triển quan trọng nhất của lĩnh vực công nghệ tài chính xanh (green fintech) trong những năm gần đây.

Tài chính xanh bước vào giai đoạn cá nhân hóa

Nếu như trước đây các chiến lược giảm phát thải chủ yếu tập trung vào DN và ngành công nghiệp nặng, thì xu hướng mới đang hướng tới việc trao quyền cho từng cá nhân tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh.

Thông qua tính năng Theo dấu Carbon được tích hợp trực tiếp trên VPBank NEO, khách hàng có thể theo dõi mức phát thải phát sinh từ các hoạt động chi tiêu hàng ngày dưới dạng các chỉ số trực quan và dễ hiểu, từ đó chủ động điều chỉnh hành vi tiêu dùng theo hướng bền vững hơn.

Theo khảo sát của PwC tại Việt Nam, 96% người được hỏi bày tỏ sự quan tâm đối với biến đổi khí hậu và gần 70% sẵn sàng chi trả cao hơn cho các sản phẩm thân thiện với môi trường. Điều này cho thấy tiêu dùng xanh đang dần chuyển từ xu hướng sang một tiêu chuẩn mới của thị trường.

Trong bối cảnh đó, ngân hàng số không còn đơn thuần là nền tảng thanh toán mà đang trở thành công cụ hỗ trợ người dùng quản lý đồng thời hai loại tài sản quan trọng: ngân sách tài chính và ngân sách carbon.

Khi ngân hàng trở thành đối tác của chuyển đổi xanh

Sự giao thoa giữa fintech và công nghệ môi trường đang hình thành một lĩnh vực mới được gọi là công nghệ tài chính khí hậu (climate fintech).

Thay vì chỉ tối ưu hóa thanh toán, các nền tảng tài chính thế hệ mới đang ứng dụng phân tích dữ liệu, AI và học máy để đánh giá phát thải, dự báo rủi ro khí hậu và hỗ trợ các quyết định đầu tư hoặc tiêu dùng bền vững hơn. Các nghiên cứu gần đây cho thấy việc phân tích dữ liệu giao dịch ngân hàng bằng các mô hình máy học có thể đạt độ chính xác rất cao trong việc ước tính dấu chân carbon của các hoạt động kinh tế.

Điều này đồng nghĩa với việc một giao dịch tài chính trong tương lai không chỉ bao gồm giá trị tiền tệ và thời gian thực hiện mà còn có thể đi kèm với một chỉ số phát thải môi trường tương ứng. Khái niệm "chi phí carbon" vì thế đang dần trở thành một biến số mới trong hệ sinh thái tài chính số toàn cầu. Việc Mastercard lựa chọn triển khai sáng kiến này tại Việt Nam phản ánh xu hướng ngày càng rõ rệt của ngành ngân hàng toàn cầu trong việc tích hợp các tiêu chí môi trường vào sản phẩm tài chính.

Nhiều tổ chức tài chính quốc tế đang chuyển dịch từ chiến lược ESG (môi trường - xã hội - quản trị DN) ở cấp độ DN sang việc cung cấp các công cụ giúp khách hàng trực tiếp tham gia vào hành trình giảm phát thải thông qua chính hành vi tiêu dùng của mình. Ở góc độ công nghệ, đây là bước tiến quan trọng bởi nó biến dữ liệu thanh toán thành một dạng dữ liệu môi trường có thể đo lường, phân tích và tối ưu hóa theo thời gian thực.

Theo dấu Carbon chỉ là một phần trong chiến lược phát triển bền vững dài hạn của Mastercard. Song song với công cụ tính toán dấu chân carbon, tập đoàn này còn triển khai sáng kiến bảo vệ môi trường toàn cầu Priceless Planet Coalition, liên minh quy tụ DN, tổ chức tài chính và các tổ chức môi trường với mục tiêu hỗ trợ phục hồi 100 triệu cây xanh trên toàn thế giới thông qua các dự án tái tạo hệ sinh thái. Chương trình được thực hiện cùng các tổ chức như Tổ chức Bảo tồn quốc tế (Conservation International) và Viện Tài nguyên thế giới (World Resources Institute - WRI).

Một sáng kiến khác là Chương trình thẻ ưu tiên kỹ thuật số (Digital First Card Program), khuyến khích phát hành thẻ số thay cho thẻ vật lý nhằm giảm nhu cầu sử dụng nhựa PVC, tiết kiệm nguyên liệu sản xuất và cắt giảm lượng phát thải trong toàn bộ vòng đời của sản phẩm thẻ ngân hàng.

Những giải pháp này phản ánh xu hướng phát triển của ngành tài chính hiện đại: giảm phát thải không chỉ thông qua các khoản đầu tư xanh quy mô lớn mà còn thông qua hàng triệu hành động tiêu dùng nhỏ diễn ra mỗi ngày.

Trong kỷ nguyên kinh tế carbon thấp, vai trò của các tổ chức tài chính đang thay đổi nhanh chóng. Ngân hàng không còn chỉ là trung gian luân chuyển vốn mà đang trở thành hạ tầng dữ liệu phục vụ quá trình chuyển đổi xanh của nền kinh tế. Dữ liệu giao dịch, AI và phân tích phát thải sẽ tạo ra những công cụ mới giúp người tiêu dùng hiểu rõ hơn tác động môi trường của mỗi quyết định tài chính.

Nếu trong thế kỷ XX ngành ngân hàng giúp con người quản lý tài sản tài chính, thì trong thế kỷ XXI, ngành tài chính có thể sẽ đảm nhiệm thêm một nhiệm vụ mới: quản lý tài sản khí hậu của từng cá nhân và cộng đồng./.

Minh Thiện