Để người khuyết tật không đứng ngoài cuộc cách mạng AI

Khi trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng hiện diện trong mọi lĩnh vực của đời sống, bài toán đặt ra không chỉ là phát triển công nghệ mà còn là bảo đảm mọi người đều có cơ hội tiếp cận và hưởng lợi từ những thành tựu của AI. Đây cũng là nội dung xuyên suốt được các chuyên gia, nhà quản lý, doanh nghiệp và đại diện cộng đồng người khuyết tật trao đổi tại Diễn đàn "Quản trị AI bao trùm và việc làm cho người khuyết tật tại Đông Nam Á" diễn ra ngày 7/7 tại Hà Nội.

Diễn đàn do Đại học RMIT Việt Nam và Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ (KH&CN), Học viện Chiến lược KH&CN phối hợp tổ chức.

Từ “chăm sóc” sang “trao quyền” trong kỷ nguyên AI

Phát biểu khai mạc diễn đàn, ông Trần Vũ Tuấn Phan, Phó Giám đốc Trung tâm tư vấn chiến lược, chính sách KH&CN, Học viện Chiến lược KH&CN cho rằng AI đang đi vào hầu hết các lĩnh vực của đời sống, từ giáo dục, y tế, sản xuất, dịch vụ công đến việc làm, khởi nghiệp và phát triển kỹ năng con người. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế quản trị phù hợp, AI cũng có thể làm gia tăng những rào cản mà người khuyết tật vốn đang phải đối mặt.

“Chính trong thời điểm AI mở ra rất nhiều cơ hội, chúng ta cũng cần thẳng thắn nhìn nhận rằng nếu không có cách tiếp cận đúng, AI có thể làm sâu sắc thêm các khoảng cách vốn đã tồn tại trong xã hội. Những người gặp rào cản về vận động, nghe, nhìn, giao tiếp, tiếp cận thông tin, tiếp cận đào tạo, tiếp cận thị trường lao động rất có thể tiếp tục bị bỏ lại phía sau nếu công nghệ không được thiết kế, quản trị và triển khai theo hướng bao trùm”, ông Trần Vũ Tuấn Phan nhận định.

Từ thực tế đó, ông Trần Vũ Tuấn Phan nhấn mạnh: “Với tinh thần đó, chủ đề quản trị AI bao trùm và việc làm cho người khuyết tật không chỉ là một chủ đề công nghệ. Đây còn là một chủ đề chính sách, một chủ đề phát triển con người, một chủ đề về công bằng xã hội và cũng là một hướng đi kinh tế thông minh trong bối cảnh mới”.

Tiếp nối thông điệp đó, PGS. Lim Kok Yoong, Phó Hiệu trưởng Đại học RMIT Việt Nam cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội quan trọng để định hình cách AI sẽ phát triển trong tương lai.

Theo PGS. Lim Kok Yoong, câu hỏi không chỉ là xây dựng được những hệ thống AI mạnh đến đâu mà quan trọng hơn là “tương lai kỹ thuật số này đang được xây dựng cho ai”. AI có thể mở ra cơ hội tiếp cận giáo dục, việc làm và cuộc sống độc lập cho người khuyết tật, nhưng cũng có thể trở thành rào cản nếu các hệ thống AI được phát triển từ dữ liệu thiên lệch hoặc thiếu sự giám sát của con người.

Vì vậy, quản trị AI cần dựa trên nguyên tắc "AI nên được quản trị bởi con người, vì con người" để bảo đảm người khuyết tật được tham gia ngay từ quá trình nghiên cứu, thiết kế và triển khai công nghệ.

RMIT cam kết thúc đẩy nghiên cứu về AI bao trùm, đào tạo nguồn nhân lực có năng lực quản trị AI có trách nhiệm và tăng cường hợp tác với các bên liên quan để không ai bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi số.

Ở góc độ hoạch định chính sách, ông Trần Xuân Đích, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ cho rằng để AI trở thành động lực thúc đẩy việc làm và khởi nghiệp cho người khuyết tật, trước hết cần thay đổi tư duy trong xây dựng chính sách.

Theo ông Trần Xuân Đích, chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước hiện nay là chuyển từ tư duy “chăm sóc” sang “trao quyền”, coi người khuyết tật là chủ thể phát triển thay vì đối tượng thụ hưởng.

Trên nền tảng đó, ông Trần Xuân Đích đề xuất mô hình “AI vì khởi nghiệp hòa nhập” với ba trụ cột gồm phát triển năng lực số cho người khuyết tật, hoàn thiện hạ tầng và công nghệ trợ năng, đồng thời xây dựng cơ chế hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp bao trùm. Trong đó, nguyên tắc cần hướng tới là “hỗ trợ để tự lực, không bao cấp”, qua đó để AI không chỉ hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận việc làm mà còn tạo điều kiện để họ khởi nghiệp, sáng tạo và đóng góp nhiều hơn cho nền kinh tế số..

Mở rộng cơ hội việc làm cho người khuyết tật

Trình bày tham luận tại Diễn đàn, TS. Võ Thị Diễm Trang, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng Việt Nam đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng về chuyển đổi số và AI, song việc lồng ghép đầy đủ góc nhìn của người khuyết tật trong quá trình hoạch định và triển khai chính sách vẫn còn nhiều dư địa để hoàn thiện.

Theo TS. Võ Thị Diễm Trang, người khuyết tật không nên chỉ được nhìn nhận là nhóm thụ hưởng các chính sách mà cần trở thành đối tác tham gia xây dựng chính sách, cùng đóng góp vào quá trình phát triển các hệ thống AI, từ đó bảo đảm công nghệ phản ánh đúng nhu cầu và giảm nguy cơ tạo ra những rào cản mới.

TS. Võ Thị Diễm Trang cũng nhấn mạnh, để AI thực sự bao trùm, cần tăng cường đối thoại với cộng đồng người khuyết tật, thúc đẩy thu thập dữ liệu đa dạng, hoàn thiện các tiêu chuẩn về khả năng tiếp cận và xây dựng cơ chế giám sát việc thực thi các chính sách AI theo hướng lấy con người làm trung tâm.

Ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật TP. Hà Nội chia sẻ, trong nhiều năm đồng hành cùng cộng đồng người khuyết tật, điều họ mong muốn nhất không phải là những hỗ trợ ngắn hạn mà là có một công việc ổn định để tự nuôi sống bản thân, chăm lo cho gia đình và khẳng định giá trị của mình.

Ông Phạm Quang Khoát nhận định: “Chúng tôi nhìn nhận AI không phải là thách thức, mà là một cơ hội. Vấn đề không còn là người đó có khuyết tật hay không. Điều quan trọng là họ có được tiếp cận công nghệ và được trao cơ hội để phát huy năng lực của mình hay không”.

Theo ông Phạm Quang Khoát, từ những lớp học ứng dụng AI do Hội triển khai, nhiều người khuyết tật đã bước đầu biết sử dụng các công cụ AI để học tập, thiết kế hồ sơ xin việc, hỗ trợ kinh doanh trực tuyến và nâng cao kỹ năng làm việc. Điều đó cho thấy, nếu được tiếp cận đúng cách, AI có thể trở thành công cụ giúp người khuyết tật tự tin tham gia thị trường lao động thay vì chỉ dừng ở vai trò hỗ trợ đơn thuần.

Bên cạnh những nội dung trên, các tham luận trình bày tại diễn đàn cũng tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, từ hoàn thiện chính sách quản trị AI, phát triển AI có trách nhiệm, ứng dụng AI hỗ trợ người khuyết tật trong học tập, làm việc và sống độc lập đến tăng cường khả năng tiếp cận công nghệ số. Dù cách tiếp cận khác nhau, các diễn giả đều thống nhất rằng AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được phát triển trên nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm tính bao trùm và tạo điều kiện để người khuyết tật tham gia bình đẳng vào quá trình chuyển đổi số.

Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế và khung quản trị AI cũng cần chú trọng hơn đến đào tạo kỹ năng số, phát triển dữ liệu có tính đại diện, xây dựng các nền tảng số bảo đảm khả năng tiếp cận ngay từ khâu thiết kế và tạo cơ chế để người khuyết tật tham gia vào quá trình nghiên cứu, thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện các hệ thống AI./.

Bích Việt