Bản quyền âm nhạc số: Điểm tựa của người sáng tạo trong thời đại số

“

Nếu như trong hai bài viết “Khoảng trống thực thi bản quyền trong thời đại âm nhạc số” và “Bản quyền âm nhạc trên môi trường số: Từ khuyến khích tuân thủ đến tăng cường thực thi” đã đăng trên Tạp chí KH&CN Việt Nam điện tử (vjst.vn), câu chuyện bản quyền được nhìn từ góc độ thực trạng và những chuyển động trong công tác thực thi thì bài viết này tiếp cận vấn đề từ góc nhìn của người sáng tạo - những người trực tiếp tạo ra các tác phẩm và cũng là chủ thể cần được bảo vệ để tiếp tục sáng tạo, cống hiến.

Bản quyền là nền tảng của sáng tạo

Một thị trường âm nhạc phát triển bền vững không chỉ cần những tác phẩm hay hay những nghệ sỹ tài năng mà còn cần một cơ chế đủ mạnh để bảo vệ thành quả lao động sáng tạo. Khi quyền tác giả được tôn trọng và thực thi hiệu quả, người sáng tạo có thêm niềm tin để đầu tư cho những tác phẩm mới và thị trường cũng vận hành minh bạch, lành mạnh hơn.

Sự phát triển của môi trường số giúp tác phẩm âm nhạc được phổ biến nhanh hơn, đồng thời cũng đặt ra nhiều thách thức hơn trong việc quản lý và khai thác quyền tác giả. Tác phẩm có thể được sử dụng trên nhiều nên tảng, qua nhiều hình thức và ở phạm vi rộng hơn trước, kéo theo yêu cầu ngày càng cao đối với việc bảo vệ bản quyền tác giả và quyền liên quan.

Trong bối cảnh âm nhạc ngày càng được khai thác trên các nền tảng số, giá trị của tác phẩm không còn được đo bằng doanh thu từ băng đĩa hay biểu diễn như trước đây. Mỗi lượt phát trực tuyến, mỗi video sử dụng âm nhạc hay mỗi hình thức khai thác trên môi trường số đều gắn với quyền và lợi ích hợp pháp của người sáng tạo.

Vì vậy, bảo vệ bản quyền không chỉ là bảo vệ quyền lợi của một cá nhân, mà còn là bảo vệ động lực phát triển của cả ngành công nghiệp âm nhạc.

Trao đổi với PV Tạp chí KH&CN Việt Nam về nội dung liên quan, nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung - người đã có hơn 20 năm sáng tác và hoạt động trong lĩnh vực âm nhạc bày tỏ, không ít người cho rằng tác giả lên tiếng bảo vệ quyền lợi đồng nghĩa với việc quá coi trọng tiền bạc. Trong khi đó, bản quyền trước hết là sự ghi nhận đối với thành quả lao động sáng tạo.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung chia sẻ: “Những bài hát mà nhạc sỹ sáng tác đều là tài sản trí tuệ của riêng mình và là tài sản để lại cho con cháu. Việc mình đòi quyền lợi cho những gì xứng đáng nhận được từ thành quả lao động là một điều hết sức bình thường trong xã hội, tương tự như việc đi làm phải được trả lương và được bảo vệ quyền lợi”.

Nhìn từ góc độ đó, việc bảo vệ quyền tác giả không chỉ giúp người sáng tạo bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình mà còn góp phần hình thành một môi trường sáng tạo công bằng hơn. Khi mỗi tác phẩm được sử dụng đúng quy định, được xin phép và trả thù lao xứng đáng, người sáng tạo sẽ có thêm động lực tiếp tục đầu tư thời gian, công sức và chất xám cho những sản phẩm mới.

Sau nhiều năm gắn bó với câu chuyện bản quyền, nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cho biết anh không còn muốn nhắc lại những vụ việc đã xảy ra hay những thiệt hại trong quá khứ. Điều anh mong muốn lúc này là mọi người có cái nhìn tích cực hơn về bản quyền và coi việc tôn trọng quyền tác giả là điều bình thường trong đời sống sáng tạo.

Thay vì tiếp tục nhắc lại những thiệt hại trong quá khứ, nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung lựa chọn nhìn về phía trước. Theo anh, điều quan trọng hơn là từ những câu chuyện xảy ra, người làm nghề và công chúng sẽ có thêm nhận thức đúng về quyền tác giả, để việc tôn trọng bản quyền trở thành một phần trong đời sống sáng tạo chứ không chỉ được nhắc đến khi xảy ra tranh chấp.

Niềm tin để tiếp tục cống hiến

Những chuyển biến trong công tác thực thi quyền tác giả thời gian gần đây không chỉ mang ý nghĩa ở góc độ hoàn thiện pháp luật hay tăng cường xử lý vi phạm. Với người sáng tạo, điều họ mong chờ hơn cả là niềm tin rằng thành quả lao động trí tuệ của mình sẽ được bảo vệ bằng những hành động cụ thể.

Trong nhiều năm, không ít tác phẩm âm nhạc bị khai thác trên môi trường số mà không được xin phép hoặc không bảo đảm đầy đủ quyền lợi của tác giả. Điều đó không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng đến tâm lý và động lực sáng tạo của người làm nghề. Vì vậy, việc các cơ quan chức năng ngày càng quyết liệt hơn trong bảo vệ quyền tác giả được nhiều nhạc sỹ kỳ vọng sẽ tạo ra những chuyển biến thực chất đối với thị trường âm nhạc.

Nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung chia sẻ: “Việc pháp luật vào cuộc các vụ việc liên quan đến bản quyền âm nhạc là một tín hiệu đáng mừng. Điều đó khiến tôi có niềm tin việc sáng tạo được bảo vệ, những kẻ cắp chất xám sẽ bị trừng trị nghiêm khắc, bản quyền âm nhạc sẽ được tôn trọng, chứ không phải như trước đây, uất ức mà không biết kiện ai, kiện thế nào và đến khi nào mình được trả lại những thứ của mình mà bị kẻ xấu cướp đi”.

Với nhiều người làm nghề, điều quan trọng không chỉ nằm ở số lượng vụ việc được xử lý mà là việc ý thức tôn trọng bản quyền từng bước trở thành thói quen trong hoạt động sáng tạo và khai thác âm nhạc. Khi việc xin phép sử dụng tác phẩm, thực hiện đầy đủ nghĩa vụ về bản quyền trở thành thông lệ, người sáng tạo sẽ yên tâm hơn khi đưa tác phẩm của mình đến với công chúng.

Để làm được điều đó, sự vào cuộc của cơ quan quản lý là rất quan trọng nhưng chưa đủ. Bảo vệ quyền tác giả trên môi trường số còn cần sự phối hợp của các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, các đơn vị phân phối nội dung số, các nền tảng khai thác âm nhạc và chính những người sử dụng tác phẩm. Mỗi chủ thể đều có trách nhiệm trong việc xây dựng một hệ sinh thái tôn trọng bản quyền, nơi quyền lợi của người sáng tạo được bảo đảm song hành với nhu cầu tiếp cận và khai thác tác phẩm của công chúng.

Theo nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung, trong môi trường số, người sáng tạo khó có thể tự mình theo đuổi toàn bộ quá trình quản lý và bảo vệ tác phẩm. Vì vậy, sự đồng hành của các tổ chức đại diện quyền tác giả, đơn vị quản lý quyền bản ghi và các nền tảng khai thác nội dung có ý nghĩa quan trọng, giúp tác giả tập trung cho hoạt động sáng tác.

Ở góc độ khác, nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung cũng cho rằng bảo vệ bản quyền không đồng nghĩa với việc mọi tác phẩm đều phải được khai thác theo mục đích thương mại. Nhạc sỹ cho biết đã quyết định miễn tác quyền đối với nhiều ca khúc về thiếu nhi, gia đình và quê hương khi được sử dụng trong các hoạt động giáo dục, tôn giáo, chính trị và tuyên truyền văn hóa. Theo nhạc sỹ, đó là lựa chọn của chính tác giả đối với tác phẩm của mình, đồng thời cũng là cách đóng góp cho cộng đồng thông qua âm nhạc.

Quan điểm này cho thấy, bản quyền không phải là rào cản đối với sự lan tỏa của tác phẩm. Ngược lại, khi quyền của người sáng tạo được tôn trọng, chính họ sẽ là người chủ động quyết định cách tác phẩm được chia sẻ và phục vụ cộng đồng. Đó cũng là nền tảng để tạo nên sự cân bằng giữa bảo vệ quyền tác giả với việc phát huy các giá trị văn hóa, giáo dục và nhân văn của âm nhạc trong đời sống.

Nhạc sỹ Nguyễn Văn Chung bày tỏ: “Tiền mình có thể kiếm bằng cách này hay cách khác, nhưng tình cảm của mọi người mới là điều mà một nhạc sỹ cần nhất trên con đường sự nghiệp”.

Việc chủ động miễn tác quyền đối với một số tác phẩm phục vụ giáo dục và cộng đồng cho thấy bảo vệ bản quyền không đồng nghĩa với việc hạn chế sự lan tỏa của âm nhạc. Điều người sáng tạo mong muốn là quyền được quyết định cách tác phẩm của mình được sử dụng và được tôn trọng như một tài sản trí tuệ. Khi quyền ấy được đảm bảo, người nghệ sỹ sẽ yên tâm cống hiến còn âm nhạc sẽ có thêm điều kiện để phát triển bền vững trong môi trường số./.

Bích Việt - Chiêu Dương